тил

1. анат. Оғиз бўшлиғида жойлашган, таъм-маза билиш, оғизга овқат олиш, ялаш лар учун хизмат қиладиган мускулли аъзо

Иссиқдан итнинг тили осилган

Айцам, тилим куяди, айтмасам - дилим — Мақол

Ўлгудай тахир экан, тилимни ёргудай, оғзимни куйдиргудай бўлди — Мирзакалон Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Ниҳоят, гапира-гапира қақраган лабларини тили билан ялаб, Лутфинисо жим бўлди — Ойбек, Танланган асарлар

бузоқчалар бўйинларини чўзиб, унга [раисга] тилларини кўрсатишди — "Муштум"

2. кўчма Асбоб, механизм ва шу кабиларнинг осилиб, қимирлаб турадиган қисми

Соатнинг тили. Компаснинг тили

Қўнғироқнинг тили

3. кўчмапоет. Тиғга ўхшаш, учли нарса

Шамол кучайиб, оловнинг тили яна ҳам узунлашди — Саид Аҳмад, Уфқ

Тепага кўтарилган қуёш ўтли тили билан ер бағридаги барча намни сўриб оларди — Шароф Рашидов, Бўрондан кучли

Қуёш ҳароратидан баҳраманд бўлган майса, Қиёқ тилларин чўзиб, нурга қасида куйлар — Ғафур Ғулом

1. Кишилар ўртасида, жамиятда ўзаро фикр алмашишнинг муҳим воситаси; тилшуносликнинг асосий ўрганиш объекта

Одам тилидан топар, ҳўкиз - мугузидан — Мақол

Хотиннинг бу гапи Бўтабойнинг жон-жонидан ўтиб кетди, лекин бундаги кучли мантиқ тилини боғлади-ю, ҳеч нарса деёлмади — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Ҳафиза ҳеч нарса деёлмасди. Унинг тиллари ҳали қовушмай ғўлдирарди — Мирмуҳсин, Умид

-Никоҳ қилмай, бир йилдан ортиқ тотув яшадик. Иннайкейин, - деди-ю, тили тутилиб, гапни айлантириб юборди — Мирзакалон Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Юсуфбек ҳожи сўзлар экан, юраги машъум бир эҳтимолнинг даҳшатидан титрар, тили ҳам осонлик билан ҳаракатланмас эди — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар

2. Сўзлаш, гапириш, фикр ифодалаш қобилияти. Тил учида (ёки тил учи билан) сўзламоқ (ёки гапирмоқ) - сидқидилдан эмас, шунчаки (ёʻлига) бирор сўз (гап) айтмоқ. Тилга кирмоқ (ёки келмоқ) - сўзлай бошламоқ (гапирмай турган ҳолатдан кейин ёки кимнингдир гап-нутқидан сўнг). Тилга олмоқ - гап-суҳбат давомида кимса ёки нарса ҳақида гапирмоқ, эслаб гап айтмоқ; умуман, бирор сўзни айтмоқ. Тилдан айрилмоқ (ёки қолмоқ) - сўзлаш қобилиятини ёʻқотмоқ. Тили айланмаслик - тили гапга келмаслик, гапиролмай қолмоқ. Тили бормаслик - бирор нарса дейишга ботина олмаслик, кўнгли бўлмаслик. Тили гапга келмаслик - гап-сўз айтолмай қолмоқ. Тили келишмаслик (ёки келмаслик) - талаффуз қила олмаслик, айта олмаслик. Тили келмаслик - гапира олмаслик, сўзлай олмаслик. Тили чиқмоқ - 1) гапирадиган бўлмоқ, гапиришга ўрганмоқ. 2) гапирадиган, гапиришга журъат этадиган бўлмоқ. Тили қисиқ - ҳеч нарса дея олмайдиган, қарши гапира олмайдиган ҳолатли. Тили қичимоқ ёки тилини қичитмоқ - сўзлашга хоҳиш қўзғалмоқ (қўзғатмоқ). Тилимнинг учида турибди - бирор сўз, гапнинг ёдига тушай деб, айтай-айтай деб турган ҳолатни қайд этади. Тилини боғламоқ - гапирмайдиган қилиб қўймоқ, гапдан тийиб қўймоқ. Тилларда достон - бирор кимса ёки нарсанинг ҳамманинг оғзидан тушмай, таъриф-тавсифда бўлган ҳолатини билдиради

Тил инсон учун берилган буюк неъматдир

Гапирмоққа тили ёʻқдир жонивор, Рустамнинг бошида айланиб турар — "Рустамхон"

Кўз учиман кўзлама, кўзингга зўр келар, Тил учиман сўзлама, ўзингга зарар келар — Мақол

Уни хуш кўрмасам ҳам, у, тил учидами, ҳар вақт манга "жияним", деб ширин гапиради — Ойбек, Танланган асарлар

Оқсоқол деразанинг зиҳига омонатгина ўтириб, ҳаккам-дуккам соқол ўсган иягига қўлини тираб, ўйланиб қолди. Охири тилга кирди — Саид Аҳмад, Ҳукм

Уч-тўрт дақиқалик сукутдан кейин Отабек тилга келди — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар

Кейин у ўзига ўзи танбеҳ берди: "Ёмонликни тилга олма, Нормат, бундай бўлиши мумкин эмас" — Иброҳим Раҳим, Чин муҳаббат

Уста "подшоҳ" сўзини тилга олгани сабабли, Маъсумабека лабини тишлади — Мирмуҳсин, Меъмор

Пиримбой, уруш бошланганда, ёнғоқнинг тагида ухлаб қолиб, тилдан айрилдим, деб то уруш тугагунча гунг бўлиб юрган экан — Ў. Усмонов, Сирли соҳил

Ҳатто тилдан қолган касалнинг розилик тилашиб қарагани ҳам дунёдан умид узгани эмас — Абдулла Қаҳҳор, Асарлар

Мунаввар ялт этиб қаради. Рўзининг лаблари титраб, тили айланмай қолди — "Муштум"

Кўп вақтдан бери миямда бор-у, лекин айтишга тилим бормай келади — Мирзакалон Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Кўнглига келган гапни очиқ айтишга Низомжоннинг сира тили бормасди — Саид Аҳмад, Уфқ

Довдираб қолганимдан, тилим гапга келмай, "аа", "аа" дейман нуқул [деди Саид] — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

[Ҳамроқулни] Чақирган киши томошабоғнинг қоровули Уста кулол эди. Унинг асли оти Стокгулов. Ҳамроқул, айтишга тили келишмай, Уста кулол қўйиб олган — Абдулла Қаҳҳор, Томошабоғ

Ўтирган жойида қозиқдек қоқилиб қолган эди, қутидорнинг олдига юришни-да билмас, сўзлашга ҳам тили келмас эди — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар

Уғлимнинг тили чиқиб қолди, баъзи сўзларни айтяпти

-Тилинг чиқиб қопти! - У Нафисанинг юзига тарсаки тортиб юборди — Мирмуҳсин, Топилган ҳусн

Уочкўзлар бундан кейин ҳам мени қўшишмайди.. Улар олдида ҳар вақт тилим қисиқ — Ойбек, Танланган асарлар

Унинг тили қисиқ бўлишига сабаб бўлган гуноҳи шундай содир бўлган эди — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Бу йигит жуда тегишқоқ бўлиб.. бу гапни ҳам унинг тилини қичитиш учун айтган бўлса керак — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Жўра, оти ҳақида гап сотишни яхши кўрарди, дарров тили қичиди — Ойбек, Танланган асарлар

[Заргаров: (ўйлаб)] Тилимнинг учида турипти-я! Хайр, майли, кейин айтаман — Абдулла Қаҳҳор, Оғриқ тишлар

[Саид:] Сенинг иккинчи отинг нима эди, ҳозир тилимнинг учида турувди — Эргаш Раимов, Ажаб қишлоқ

Бугунги зиёфат ўқитувчилар билан орани мустаҳкамлаш, Саодатхоннинг тилини боғлаш учун қилинган — Саид Зуннунова, Янги директор

бу гапни кампирнинг тилини боғлаш ва, назарида, дурустгина гап тополмай чулдираб ўтирган Зуннунхўжага луқма солиш учун айтди — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Пахтаси, ширин-шакар меваси туфайли Ўзбекистан номи тилларда достон — "Саодат"

-Келиннинг сулувлиги Марғилонда маълум эканми ? -Маълум экан, тилларда достон экан — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар

3. айн.қ. Фикр ифодалаш жараёни ва бу жараёнда юзага келувчи сўз, ибора, гап, нутқ. Тил бириктирмоқ - ўзаро келишиб олмоқ, бирор иш бўйича (одатда, кимлардандир яширин ҳолда) бир фикр-хулосага келиб олмоқ. Тил тегизмоқ - иззати нафсга тегадиган, умуман, тегадиган номақбул гап қилмоқ. Тил топишмоқ - ўзаро бир фикр-мулоҳазага келмоқ, шундай ҳолатда иш тутмоқ. Тил тортмаслик - тил гапга келмаслик, ҳеч нарса деёлмаслик. Тилга тушмоқ - оғизга тушмоқ оғиз. Тилдан қолмоқ - сўзлаш қобилиятини ёʻқотмоқ. Тили узун - ҳар нарсани гапираверадиган, тап тортмай, ҳадди сиғиб айтаверадиган. Тилиддан бол томмоқ - муомаланинг ўта ёқимли, "ширин" эканлигини қайд этади. Тилидан туширмаслик (ёки қўймаслик) - доим эслаб тилга олмоқ, у ҳақда доим гапириб юрмоқ, доим тилида бўлмоқ. Тилини бермаслик - ўз гапида туриб олмоқ, гапини маъқуллайвермоқ. Тилини кесмоқ - гапидан тўхтатмоқ. Тилини тиймоқ - гап айтиш (гапириш)дан ўзини тутмоқ. Тилини тишламоқ - мажбурий ёки пушаймон ҳолда гапдан тўхтамоқ, гапирмаслик

Тил билан дил бир хил бўлиши керак. Тўғри тил тошни ёради, эгри тил - бошни — Мақол

Беш яшар Турғунбой ширин гўдак тилидан: -Сиз зўрми, дадам зўрми? - деди-да, уялиб, бошини кўрпасига яширди — Ойбек, Танланган асарлар

Банди шўрлар, қулоқ солгин тилима — "Эрали ва Шерали"

Синглинг қиз дилини билиб чиқсин. Хўп деса, тил бириктириб, бир кечада ура қочасанлар — Ойбек, Танланган асарлар

Ҳисобчи Раҳим Ҳайитбоев билан тил бириктириб.. колхознинг ўнлаб қўйини саранжом қилиб юбордик — "Муштум"

Агарда устод Қавом ҳазратлари хонадонига яна бир нима деб тил тегизсангиз, муҳтарама аямларга айтиб бераман — Мирмуҳсин, Меъмор

Бунине охвати, албатта, ёмон. Уламоларга асло тил тегизмангизлар, Абдишукур! — Ойбек, Танланган асарлар

Кулоллар билан тил топишиб, ложувард кошинларни ўз вақтида етказиб беришажагига ишонган Меъмор.. Аҳмад Чалабий билан ҳам очшшб, қувнаб гаплашарди — Мирмуҳсин, Меъмор

Тил тортмай ўлмоқ

Георгадзе дайди ўққа дуч келиб йиқилди, йиқилди-ю, тил тортмай қолди — Т. Рустамов, Мангу жасорат

Йирик корхонада чиниқиб, кўзи пишган қизнинг номи тилга тушиб қолди — Газетадан

Гапирай деса, тилдан қолганга ўхшайди — Саид Аҳмад, Лаъли Бадахшон

Бу замонда.. ким бой бўлса, унинг оғзи катта, тили узун — Ойбек, Танланган асарлар

Бегимхоннинг тили узун бўлиб кетди. Энди у нима деса, дея олади — И. Раҳим, Чин муҳаббат

Низомиддиннинг исмини Қавом ҳазратлари қўйганлари, Бадиани келин қиламан, деб тилларидан бол томиб гапирганлари ҳаммага маълум-ку! — Мирмуҳсин, Меъмор

Сени, бошқа курсдошларини тилидан қўймайди

Бувим ойимларни яхши кўрардилар. Ҳозир ҳам сира тилларидан қўймайдилар — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

Ёш бўлса ҳам, тилини бермайди

Биласанми, тўртта одамнинг орасига кириб, ҳали тилимни бермаганман-а! — С. Аҳмад, Ханка билан Танка

Тўқли мерган Тўғонбекни мақташга бошлаган эди, Тўғонбек унга хўмрайиб, тилини кесди — Ойбек, Навоий

Дарвеш гов яна бу ерда ҳам тилини тиймай, чатоқ қилди. Барча бекларни ёмонлаб, қарғаб, оловга мой сепди — Пиримқул Қодиров, Юлдузли тунлар

Зулфиқор бу гапни эшитиши билан тилини тишлади, сукут қилди — Мирмуҳсин, Меъмор

Бир кун кечди тилини тишлаб, На хурсандман, на хафа ундан — Рауф Парфи, Кўзлар

4. Фикр ифодалаш, алоқа қуроли бўлиб хизмат қиладиган товуш, сўз ва грамматик воситалар тизими. Она тили - инсон ўз миллатига мансуб кишилар доирасида ўрганган, шу миллатга мансуб бўлган тил

Ўзбек тили

Рус тили

Инглиз тили

Форс тили

Чет тилларни яхши билмоқ

[Зайниддин] Ҳиротнинг кўча йигитлари билан уларнинг ўз тилида, руҳида бир нафас ҳангамалашар — Ойбек, Навоий

Одатда ижодкор бирон китоб ёки ҳужжатни бир тилдан иккинчи тилга таржима қилмоқчи бўлса, у аввало ўша оригиналнинг том маъносини чуқур билмоғи лозим — Х. Ёдгоров, Ҳаёт тўлқинлари

Она тилим - ўзбек тили

Меъморнинг сезишича, бу гўлдираш уларнинг ўз она тилида эди — Мирмуҳсин, Меъмор

5. Нутқнинг ўзига хос ифода воситалари ва б. хусусиятлари фарқланадиган бир тури

Бадиий асар тили

Сўзлашув тили

Деҳқонларнинг тили билан айтганда, ёʻғон чўзилиб, ингичка узиладиган пайт — Н. Фозилов, Дийдор

Болангизнинг бир мартаба "дада" деганини эшицангиз, ҳар қанақа кек эсдан чиқади. Ёш боланинг тили ҳар қанақа кўнгилни эритади — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

6. кўчма Инсондан бошқа нарсаларнинг ўзаро бир-бирини тушунишга хизмат қиладиган воситаси, ифода воситаси (белгиси)

Қуш тилини қуш билади — Мақол

Узоқ-яқинларда турли-туман қушлар ўз тилларида дилшодлик қиладилар — Мирзакалон Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

7. ҳарб. Керакли маълумот олиш мақсадида қўлга олинган, тутиб келтирилган ҳарбий асир

Қўмондонлик Остонақуллар келтирган "тил"дан ҳужум жангининг планини тузиш учун энг керакли маиумотларни олди — А. Раҳмат, Эллик бир баҳодир

8. Бирор нарса, иш-фаолиятнинг моҳияти, сири

Ернинг тилини билмоқ

Рустам деҳқончиликнинг тилини яхшигина ўрганган — Ойбек, Олтин водийдан шабадалар

Бу ерда, сехлар ичра станок тилин, Бошдан оёқ ўрганган ҳаракат ёʻлин — Ғайратий

Оғиз бўшлиғига жойлашган, таъм-маза билиш, бундан ташқари, кишиларда нутқ товушлари ҳосил қилиш учун хизмат қиладиган аъзо.DİL

язык, речь

• она тили родной (материнский) язык

тилини билсанг, дилига ёʻл топасан познаешь язык – дорогу к сердцу найдешь

тил кичик бўлса ҳам, дунёни бузиб тузатади язык хоть и мал, а может перевернуть мир и снова поставить его на место

н tongue, language

• чет тили foreign language
• тилини тишламоқ bit one's tongue, shut up
• тилнинг суяги ёʻқ loose tongue
• тилимнинг учида турибди it's on the tip of my tongue
• тилдан тушмаслик be always on smb.'s lips
• тилини тиймоқ hold one's tongue, keep one's mouth shut
• унинг тили бир қарич he has a ready (glib) tongue

til

Sprache f

хорижий тил Fremdsprache f

анат. Zunge f

language, tongue

жиноий тил бириктириш criminal collusion

китоб яхши тилда ёзилган the book is well written

она тили native language (mother tongue)

пинҳоний (яширин, махфий) тил бириктириш backstage collusion (conspiracy)

тажовуз тили билан гапирмоқ use the language of threats

тил бириктирмоқ enter into a collusion

тил бириктириш collusiveness (collusion)

тилга олинган above-mentioned

тилга олиш (эслатиш) mention

умумий тил топмоқ find a common language

русчаязык, речьинглизчаlanguage, tongue, speechфрансузчаlangue, langageарабчаلِسَانٌ (أَلْسِنَةٌ), لُغَةٌ (لُغَاتٌ)

ўзбекчатилрусчаязыкинглизчаlanguage

Tiliŋ tïd boyuz yïy udïma üküš Тилингни тий, бўғзингни(нафсингни) йиғ, кўп ухлама – Будь сдержанным в речах, ограничивай [себя] в еде, не спи много – Бе дискреет ин спееч, лимит [ёурселф] то фоод, до нот слееп муч