til

1. anat. Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo

Issiqdan itning tili osilgan

Aytsam, tilim kuyadi, aytmasam - dilim — Maqol

Oʻlguday taxir ekan, tilimni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi — Mirzakalon Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi — Oybek, Tanlangan asarlar

buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] tillarini koʻrsatishdi — "Mushtum"

2. koʻchma Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi

Soatning tili. Kompasning tili

Qoʻngʻiroqning tili

3. koʻchmapoet. Tigʻga oʻxshash, uchli narsa

Shamol kuchayib, olovning tili yana ham uzunlashdi — Said Ahmad, Ufq

Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli tili bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi — Sharof Rashidov, Boʻrondan kuchli

Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq tillarin choʻzib, nurga qasida kuylar — Gʻafur Gʻulom

1. Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta

Odam tilidan topar, hoʻkiz - muguzidan — Maqol

Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq tilini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning tillari hali qovushmay gʻoʻldirardi — Mirmuhsin, Umid

-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, tili tutilib, gapni aylantirib yubordi — Mirzakalon Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, tili ham osonlik bilan harakatlanmas edi — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar

2. Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. Til uchida (yoki til uchi bilan) soʻzlamoq (yoki gapirmoq) - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. Tilga kirmoq (yoki kelmoq) - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). Tilga olmoq - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. Tildan ayrilmoq (yoki qolmoq) - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. Tili aylanmaslik - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. Tili bormaslik - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. Tili gapga kelmaslik - gap-soʻz aytolmay qolmoq. Tili kelishmaslik (yoki kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. Tili kelmaslik - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. Tili chiqmoq - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. Tili qisiq - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. Tili qichimoq yoki tilini qichitmoq - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). Tilimning uchida turibdi - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. Tilini bogʻlamoq - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. Tillarda doston - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi

Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir

Gapirmoqqa tili yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar — "Rustamxon"

Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, Til uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar — Maqol

Uni xush koʻrmasam ham, u, til uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi — Oybek, Tanlangan asarlar

Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri tilga kirdi — Said Ahmad, Hukm

Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek tilga keldi — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar

Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni tilga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas" — Ibrohim Rahim, Chin muhabbat

Usta "podshoh" soʻzini tilga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi — Mirmuhsin, Meʼmor

Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, tildan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan — Oʻ. Usmonov, Sirli sohil

Hatto tildan qolgan kasalning rozilik tilashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas — Abdulla Qahhor, Asarlar

Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, tili aylanmay qoldi — "Mushtum"

Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga tilim bormay keladi — Mirzakalon Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira tili bormasdi — Said Ahmad, Ufq

Dovdirab qolganimdan, tilim gapga kelmay, "aa", "aa" deyman nuqul [dedi Said] — E. Raimov, Ajab qishloq

[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga tili kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan — Abdulla Qahhor, Tomoshabogʻ

O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bilmas, soʻzlashga ham tili kelmas edi — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar

Ugʻlimning tili chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti

-Tiling chiqib qopti! - U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi — Mirmuhsin, Topilgan husn

Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt tilim qisiq — Oybek, Tanlangan asarlar

Uning tili qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning tilini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov tili qichidi — Oybek, Tanlangan asarlar

[Zargarov: (oʻylab)] Tilimning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman — Abdulla Qahhor, Ogʻriq tishlar

[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir tilimning uchida turuvdi — Ergash Raimov, Ajab qishloq

Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning tilini bogʻlash uchun qilingan — Said Zunnunova, Yangi direktor

bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi tillarda doston — "Saodat"

-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, tillarda doston ekan — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar

3. ayn.q. Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. Til biriktirmoq - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. Til tegizmoq - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. Til topishmoq - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. Til tortmaslik - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. Tilga tushmoq - ogʻizga tushmoq ogʻiz. Tildan qolmoq - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. Tili uzun - har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, haddi sigʻib aytaveradigan. Tiliddan bol tommoq - muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. Tilidan tushirmaslik (yoki qoʻymaslik) - doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. Tilini bermaslik - oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. Tilini kesmoq - gapidan toʻxtatmoq. Tilini tiymoq - gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. Tilini tishlamoq - majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik

Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri til toshni yoradi, egri til - boshni — Maqol

Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak tilidan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? - dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi — Oybek, Tanlangan asarlar

Bandi shoʻrlar, quloq solgin tilima — "Erali va Sherali"

Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, til biriktirib, bir kechada ura qochasanlar — Oybek, Tanlangan asarlar

Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan til biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik — "Mushtum"

Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb til tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman — Mirmuhsin, Meʼmor

Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo til tegizmangizlar, Abdishukur! — Oybek, Tanlangan asarlar

Kulollar bilan til topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi — Mirmuhsin, Meʼmor

Til tortmay oʻlmoq

Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, til tortmay qoldi — T. Rustamov, Mangu jasorat

Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi tilga tushib qoldi — Gazetadan

Gapiray desa, tildan qolganga oʻxshaydi — Said Ahmad, Laʼli Badaxshon

Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, tili uzun — Oybek, Tanlangan asarlar

Begimxonning tili uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi — I. Rahim, Chin muhabbat

Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Badiani kelin qilaman, deb tillaridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! — Mirmuhsin, Meʼmor

Seni, boshqa kursdoshlarini tilidan qoʻymaydi

Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira tillaridan qoʻymaydilar — E. Raimov, Ajab qishloq

Yosh boʻlsa ham, tilini bermaydi

Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali tilimni bermaganman-a! — S. Ahmad, Xanka bilan Tanka

Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tilini kesdi — Oybek, Navoiy

Darvesh gov yana bu yerda ham tilini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi — Pirimqul Qodirov, Yulduzli tunlar

Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan tilini tishladi, sukut qildi — Mirmuhsin, Meʼmor

Bir kun kechdi tilini tishlab, Na xursandman, na xafa undan — Rauf Parfi, Koʻzlar

4. Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. Ona tili - inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til

Oʻzbek tili

Rus tili

Ingliz tili

Fors tili

Chet tillarni yaxshi bilmoq

[Zayniddin] Hirotning koʻcha yigitlari bilan ularning oʻz tilida, ruhida bir nafas hangamalashar — Oybek, Navoiy

Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjatni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim — X. Yodgorov, Hayot toʻlqinlari

Ona tilim - oʻzbek tili

Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona tilida edi — Mirmuhsin, Meʼmor

5. Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farqlanadigan bir turi

Badiiy asar tili

Soʻzlashuv tili

Dehqonlarning tili bilan aytganda, yoʻgʻon choʻzilib, ingichka uziladigan payt — N. Fozilov, Diydor

Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh bolaning tili har qanaqa koʻngilni eritadi — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

6. koʻchma Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qiladigan vositasi, ifoda vositasi (belgisi)

Qush tilini qush biladi — Maqol

Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz tillarida dilshodlik qiladilar — Mirzakalon Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

7. harb. Kerakli maʼlumot olish maqsadida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir

Qo‘mondonlik Ostonaqullar keltirgan "til"dan hujum jangining planini tuzish uchun eng kerakli maiumotlarni oldi — A. Rahmat, Ellik bir bahodir

8. Biror narsa, ish-faoliyatning mohiyati, siri

Yerning tilini bilmoq

Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan — Oybek, Oltin vodiydan shabadalar

Bu yerda, sexlar ichra stanok tilin, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin — Gʻayratiy

Ogʻiz boʻshligʻiga joylashgan, taʼm-maza bilish, bundan tashqari, kishilarda nutq tovushlari hosil qilish uchun xizmat qiladigan aʼzo.DİL

язык, речь

• ona tili родной (материнский) язык

tilini bilsang, diliga yoʻl topasan познаешь язык – дорогу к сердцу найдешь

til kichik boʻlsa ham, dunyoni buzib tuzatadi язык хоть и мал, а может перевернуть мир и снова поставить его на место

n tongue, language

• chet tili foreign language
• tilini tishlamoq bit one's tongue, shut up
• tilning suyagi yoʻq loose tongue
• tilimning uchida turibdi it's on the tip of my tongue
• tildan tushmaslik be always on smb.'s lips
• tilini tiymoq hold one's tongue, keep one's mouth shut
• uning tili bir qarich he has a ready (glib) tongue

til

Sprache f

xorijiy til Fremdsprache f

anat. Zunge f

language, tongue

jinoiy til biriktirish criminal collusion

kitob yaxshi tilda yozilgan the book is well written

ona tili native language (mother tongue)

pinhoniy (yashirin, maxfiy) til biriktirish backstage collusion (conspiracy)

tajovuz tili bilan gapirmoq use the language of threats

til biriktirmoq enter into a collusion

til biriktirish collusiveness (collusion)

tilga olingan above-mentioned

tilga olish (eslatish) mention

umumiy til topmoq find a common language

русскийязык, речьанглийскийlanguage, tongue, speechфранцузскийlangue, langageарабскийلِسَانٌ (أَلْسِنَةٌ), لُغَةٌ (لُغَاتٌ)

узбекскийtilрусскийязыканглийскийlanguage

Tiliŋ tïd boyuz yïy udïma üküš Tilingni tiy, boʻgʻzingni(nafsingni) yigʻ, koʻp uxlama – Будь сдержанным в речах, ограничивай [себя] в еде, не спи много – Be discreet in speech, limit [yourself] to food, do not sleep much