фл.
1.
Юз бермоқ, воқе бўлмоқ.
Кеча мажлис бўлди. Бугун бир қизиқ воқеа бўлди.
Бир ойдан кейин худди мана шу катта боғда данғиллама тўй бўлди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
Бўлди кулги! Айниқса, Мирраҳимов завқ қилиб кулди — А. Қаҳҳор, Асарлар
2.
Келмоқ, бошланмоқ; ўтмоқ, кечмоқ (фасл, давр, пайт ва шу кабилар ҳақида).
Баҳор бўлди. Кеч бўлди. Вақт бўлди.
Бувайдадан чиқиб кетганимга йигирма йилдан ошгандир, кўп ҳам бўлгандир. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
3.
Баҳоланмоқ, бирор нархга олинмоқ ёки сотилмоқ.
Сигир қанча бўлди? — Арзон бўлди. Бўлиши қанча? — Олаверинг, от билан туя бўлармиди!
4.
Амалга ошмоқ, битмоқ.
Бўладиган иш. Бўлмайдиган иш. Ҳамма иш бир ҳафтада бўлади. Ўқиш қаноат билан бўлади.
Шунақасиз-да, бўлмайдиган гапга ишониб, бўладиганига ишонмайсиз. — С. Аҳмад, Ҳукм
Энди бўлар иш бўлди, Асрорқул отага айтманг. — А. Қаҳҳор, Асарлар
5.
Тахт ҳолга келмоқ, тайёр бўлмоқ, битмоқ.
Қишлигимизни ҳозирдан ғамлаб олдик. Кийим-кечагимиз бўлди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
6.
Етарли бўлди деб ҳисобламоқ; тўймоқ.
Ошни олинг! — — Раҳмат, мен бўлдим
7.
кўчма
(чиқиш келишигидаги сўз билан) Тўймоқ; кўриб-билиб ҳафсаласи қайтмоқ; жонига тегмоқ.
Мен доридан бўлдим. Мен ҳаммаларингдан ҳам бўлдим.
8.
Тугатмоқ, охирига етказмоқ.
Ишим кўп эмас, бир-икки соатда бўлиб қоламан.
— Мана, бўлди, — Муқаддам игна ўрнини спиртли пахта билан артиб жилмайди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
9.
Ярамоқ; тўғри, мувофиқ келмоқ.
Бу иш менга бўлмайди Бу палто сенга бўлади. Ўзига бўй бўлмаган, ўзгага енг бўлмас. — Мақол
10.
Эга бўлмоқ; бор, мавжуд бўлмоқ.
Бўлгани шу, бошқа ёʻқ. Бундай ёрдамчининг бўлганидан бўлмагани яхши.
Бунинг ўрнига ҳидлар таркибида бўлган зарралардан фойдаланса бўлмасмикин? — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
Деҳқоннинг оти бўлади-ю, ишга солинмайдими? — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
11.
Бирор жойга бориб, ташриф буюриб, маълум вақт турмоқ, қўнмоқ, яшамоқ.
Хоразмда кўп бўлганман. Ҳайвонот боғида бўлмаганман.
Сиз бизнинг ҳовлида бўлганмисиз? — А. Қодирий, Ўтган кунлар
— Кўп марталаб меҳмон бўлгандим, — деди қутидор, — ул вақтда бобонгиз ҳам ҳаёт эдилар, — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Даданг бу ерда ҳам, шаҳар ҳовлимизда ҳам бўлган. — Ойбек, Танланган асарлар
12.
Бирор-бир тадбирда иштирок этмоқ, қатнашмоқ, ҳозир бўлмоқ.
Тўйда бўлдингизми?
Яхши, сен бу тўртовининг ўтиришларида бўлганмидинг? — А. Қодирий, Ўтган кунлар
13.
Ўсмоқ, битмоқ (ўсимлик, ҳосил ҳақида).
Бизнинг ерларда хурмо бўлмайди. Ўзбекистонда пахта яхши бўлади. шл Бу ерга анжир эк, лагандай бўлмаса, калламни ол. — Ойбек, Олтин водийдан шабадалар
14.
Бирор даражага етмоқ, ўз наслига тортмоқ.
Одам бўлмоқ. Ўқиб инженер бўлмоқ. Отанг боласи бўлма, одам боласи бўл. — Мақол
◆ Университетни битираман, кандидат, доктор бўламан. — А. Қаҳҳор, Оғриқ тишлар
15.
(чиқиш келишигидаги сўз билан) Дунёга келмоқ, туғилмоқ.
Чўридан бўлган бола., унинг устига — қиз, бийнинг шаънига иснод эди. — А. Мухтор, Қорақалпоқ қиссаси
— Ҳой, мингбошининг ҳаромидан бўлган қизи, қанисан, бу ёққа кел! — ўшқирди бойвачча. — К. Яшин, Ҳамза
16.
(чиқиш келишигидаги сўз билан) Келиб чиқмоқ, туғилмоқ.
Саломат Наманганнинг Чортоқ қишлоғидан бўлади. — С. Аҳмад, Ҳукм
17.
Бирор ҳаракат ёки нарсанинг етарли бўлганини, меъёрдан ошганини, қониққанликни, мамнунликни ифодалайди.
Бўлди, кетмонларни бир ерга тўпланглар, кетдик. — С. Кароматов, Олтин қум
— Бўлди, — қиз кула-кула кафти билан юзини тўсди. — Бўлди, Марат ака, тавба қилдим — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
Э, бўлди-бўлди. Шодибекнинг ўғлиман, денг? — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ
Мана, Эрмат ота, мана бу иш бўпти-да. — П. Турсун, Ўқитувчи
18.
Бирор ҳаракат, тадбирни маъқулламоқ, унга қўшилмоқ.
Бўпти, боради! Бироқ Хўжабекова кўнармикан? — С. Анорбоев, Оқсой
Бўпти. Сизнинг ташаббусингизни қувватлаймиз. — П. Турсун, Ўқитувчи
— Хўп бўлади, — дедим-у, ўрнимдан турдим. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ
19.
Сифат туркумидаги сўзлар билан бирикиб, қўшма феъл ҳосил қилади, масалан,
ҳайрон бўлмоқ, хурсанд бўлмоқ, кир бўлмоқ. Оз бўлсин, оз бўлса ҳам, соз бўлсин. — Мақол
Жоним билан, Рустамжон ака. Бундан кўнглингиз тўқ бўлсин. — К. Яшин, Ҳамза
Шов-шув кўтарма! Даданг хабардор бўлиб қолса, яхши бўлмайди. — Ойбек, Танланган асарлар
20.
-(а)р, -(а)диган, -(й)диган, -моқчи аффиксли феъллар билан қўшилиб, истак, майл маъноларини билдиради.
У [Отабек] кўз ёшларини тўхтатмоқчи бўлар эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Шундан кейин четдан келган одамларга ҳушёр кўзим билан қарайдиган бўлдим. — Муштум
Уй қиладиган бўлсангиз, менинг кўнглимга ҳам қаранг-да. — А. Қаҳҳор, Асарлар
Гулсумбиби қизи дам олгандан кейин, кечаси ёки эртага астагина билдирмоқчи бўлди. — Ойбек, Танланган асарлар
21.
-дай, -дек аффиксли феъллар билан қўшилиб, иш-ҳаракатнинг жараёни, ҳолатини билдиради.
Ҳамроқул сувни ичиб, бир оз ўзига келгандай бўлди. — А. Қаҳҳор, Асарлар
Ногоҳ Бектемир даҳшатли тушдан уйғонгандек бўлди. — Ойбек, Қуёш қораймас
Туриб-туриб, гоҳо уни тушимда кўргандай бўламан. — С. Сиёев, Ёруғлик
22.
-(и)б аффиксли равишдошдан кейин кўмакчи феъл вазифасида келиб, иш-ҳаракатнинг тугалланганлигини билдиради.
Самандаров хатни ўқиб бўлди, унинг устига кафтини қўйиб, Тўлаган акага қаради. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
Аёл пахтасини тўкиб бўлгунча, Ғуломжон унга ер остидан разм солиб турди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
23.
Бўлишсиз шаклларда келиб, иш-ҳаракатнинг амалга оширилиши қийинлигини ёки мумкин эмаслигини билдиради.
Ит оғзидан суяк олиб бўлмас. — Мақол
Сўз чумчуқ эмас, Оғиздан чиқса, тутиб бўлмас. — Мақол
Ёз ёмғири лой бўлмас, Ўғри асло бой бўлмас. — Мақол
У йиғлаб юбормасликка ҳар қанча ҳаракат қилса ҳам, бўлмади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
24.
От кесим таркибида боғлама вазифасида келади.
Ўктам Абдуллаев мактабга директор бўлди. Бу киши бизнинг тоғамиз бўладилар.
Эркак одам бир сўзли бўлади. — С. Аҳмад, Уфқ
Бола вужуди нозик бўлади. — Газетадан
Хотин кишининг кўз ёши ширин бўлади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
/Қушбеги:] Қутидор билан Отабекнинг кими бўласиз, синглим? — А. Қодирий, Ўтган кунлар
