Қидирув

фл. Қиймоқ феълининг мажҳул нисбати.

фл. 1. Қайчи билан бўлмоқ, қисмларга ажратмоқ, кесмоқ, қирқмоқ.

Бахмални қиймоқ. Қоғозни қиймоқ. Тунукани қиймоқ.

Қайчи олиб, уч, энидан қиясан. — О. Қўчқорбеков.

2. Зич, таранг тортилиш, боғланиш ва шу кабилар туфайли тана ёки аъзо ичига ботиб жароҳатламоқ; ўйиб кирмоқ (ип, сим ва шу кабилар ҳақида).

Қўлимни сим қийиб юборди.

Пақирлар қўлимни қийиб юборай деди. — С. Сиёев, Ёруғлик

3. шв. Тандан жудо қилмоқ, олмоқ, кесмоқ, чопмоқ, узиб ташламоқ.

Қарчиғайман, душман бошин қияман. — Алпомиш

4. с. т. Айланма ёʻлни қўйиб, тиккасига юрмоқ.

Бурилишларда ёʻлни қийиб ўтмоқ.

Неча тоғнинг тумшуғин Қийиб ўтиб боради. — Равшан

5. кўчма с.т. Усталик билан бажармоқ, моҳирлик билан адо қилмоқ, қойил қилмоқ, ўринлатмоқ, дўндирмоқ, бопламоқ.

[Машрабжон] Хушовоз йигит-а. Ашулани роса қияди-да. — Ш. Саъдулла, Икки билагузук

Роса овози бор экан-да, ёʻлини ҳам қияр экан. — Ойбек, Танланган асарлар

Оббо Жўравой-е, аммо-лекин гапни қиясиз. Ёлғонни ҳам ростдай қилиб гапирасиз. — Уйғун, Ҳуррият

6. кўчма кам қўлл. Камайтирмоқ, қисман нобуд қилмоқ, ёʻқ қилмоқ.

Бировнинг ризқини қиймоқ.

Саидий бунга ишонмаса ҳам, Мунисхоннинг шу ҳаракати унинг умридан катта қийди. — А. Қаҳҳор, Сароб

Қўй, эчки ёки туя қумалоғидан иборат гўнг қатлами

Бир жойда хазина кўрганман.. Уч-тўрт йиллик қўй қийи босилиб ётибди — Самар Нуров, Нарвон

ўзбекчаўзини четга олмоқ, сўзидан қайтмоқрусчауклоняться, нарушатьсяинглизчаgo back one’s word

Сўзüг қïйса қïйлур қаčар қут Агар киши айтган сўзидан қайца, бахт-саодат ундан қочади – Если [человек] нарушит слово, то счастье отворачивается и бежит от него – Иф [тҳе персон] бреакс тҳе ворд, тҳен ҳаппинесс турнс анд рунс авай фром ит

сфт. 1. Бир томони баланд, бир томони паст ер, қиялик; тоғ ёки тепалик ён-бағри.

Карвонни ҳоритар ёʻлнинг қияси. — Алпомиш

Қийғир деган қуш ўлтирар қияда. Бундай сулув ёʻқдир ушбу дунёда. — Ёдгор

2. Қийғоч очилган нарсаларнинг оралиғи, тирқиши.

Чодир пардаси қиясидан амирнинг кўзи биринчи марта қўлида бургут қўндирган Ҳайдармерганга тушди. — М. Жўрабоев, М

3. сфт. айн. Қиялама.

Қия ер. Қия ёʻл

Аксари қия жойлардан довон ошиб бориладиган Қайнар ёʻли ҳозир от-арава учун ёпиқ. — С. Анорбоев, Оқсой

У қия арқон устига оёқ қўйиб, юқорига кўтарила бошлади. — Мирмуҳсин, Дорбозлар

4. сфт. Қийғоч очилган, сал очилган, сал очиқ.

Сандиқ қопқоғини қия қилиб кўтармоқ.

Хотин тўхтади ва йигитга қараб, бетидаги чашмбандини қия очди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

Қиз қия қолган эшикни секин зичлади-да, ўйланиб, йигитнинг кетидан қараб қолди. — А. Қаҳҳор, Сароб

5. сфт. Бурчакма-бурчак ёки қиялаб ёʻналган; оғма, ётиқ.

Қияхат. Қия ёмғир. Ариза тепасига қия қилиб ёзилган хат. Рўмолни қия ўрамоқ.

Қия тушаётган қуёш нуридан унинг текис таралган сочи ҳам товланиб турарди. — П. Қодиров, Уч илдиз

6. Орқасини ўгирган, ёнга қараган, бурилган, ўгирилган ҳолат(да).

Қия ўтирган Ҳаётнинг бўлиқ кўкраги нафасига ҳамоҳанг бўлиб, гоҳ кўтарилар, гоҳ тушар эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

Эрта-индиноқ Холтожихон тракторга қия миниб, Ҳаётхонга баланддан қарайди. — Р. Раҳмонов, Бахт билан учрашув

1. айн. Қия.

қоронғи тушишига яқинлашганликдан, қиё ёпилиб турган дарбозани кимдир ичкаридан зичлаб ёпди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

2. айн. Қиялик, қия.

Тоғ оралаб юрар эмиш, Ўтиб қир-у қиёдан. — Т. Тўла

Қиё тепасида бир йигит турар — Кенг водий устида ўйчан боқиши. — Миртемир

ўзбекчатик ҳолатда бўлмоқ, қиём (намоздаги тик ҳолат)русчавставаниеинглизчаsteep

Элиг-мä янут берди қïлдï қïям Ҳукмдор жавоб берди ва ўрнидан турди – Правитель ответил и встал – Тҳе Рулер ансверед анд стоод уп.

ўзбекчақиёс, мисолирусчасопоставлениеинглизчаcompare

Тüшüн ёʻрмä ёʻрсä билиг бирлä ёʻр, қïяс маъни бирлä эди етрü кўр Туш кўрсанг, уни таъбир қилма, таъбир қилсанг ҳам уни билим билан амалга ошир, унинг мазмуни билан тушингни диққат билан қиёсла – Не толкуй свой сон, если же толкуешь, то толкуй со знанием, и его смысл тщательно сопоставляй – До нот интерпрет ёур дреам, иф ёу интерпрет, тҳен интерпрет ит витҳ кновледге, анд карефуллй компаре иц меанинг

сфт. 1. зид. Қийинчилик билан амалга ошадиган, кўп куч, меҳнат ва шу кабилар талаб қиладиган; сермашаққат, машаққатли; осон.

Қийин иш. Қийин масала. Қийин вазифа.

Санат турларининг ичида энг қийини — рассомчилик. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат

Мулла Фазлиддин ёш подшоҳнинг амри билан Буратоғнинг чиқиш қийин бўлган хуш-манзара бир қоятоши устига кичкина ҳужра қурган. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар

2. Оғирчилик, қийинчилик билан боғлиқ бўлган; оғир, мушкул.

Қийин шароит. Қийин аҳвол.

Қараб ўтирсак —уят бўлади, халқ қийин кунимда асқатмади, дейди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

Мусофирчилик қийин, бола-чақани соғинади киши. — Ойбек, Танланган асарлар

— Бола фақирга қийин бўлди, — деди Жонузоқ оқсоқол Ойсулув сузиб келган овқатни еяётиб. — С. Анорбоев, Оқсой

3. кесим взф. Маҳол, амримаҳол.

Қоронғида ким эканини билиш қийин. Касалнинг келиши осон, кетиши қийин. — Мақол

У

замонда, ўғлим, бизга ўхшаган одамларнинг тўрт танга орттириши қийин эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Бунинг устига, суяги меҳнатда қотган аёлнинг нозик қомат, хипча бел бўлиши қийин албатта. — М. Хайруллаев, Тилла маржон

Дудуқ одамнинг гапириши қийин, аммо унинг гапини тушуниш ундан ҳам қийин. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат

4. кам қўлл. айн. Қийинчилик.

Қизники қийин билан битар, Ўғилники ўйин билан битар. — Мақол

от 1. Мато, қоғоз ва шу кабилардан одатда учбурчак шаклда қийиб олинган парча ёки ортиб қолган қийинди, қийқим.

Қоғоз қийиқлари.

Дераза ойналарига турли шаклда қийиқ қоғозлар ёпиштирилган. — Ойбек, Қуёш қораймас

2. Бир томони баланд, бир томони паст; қия, қийғоч, қийшиқ.

Йиғилган пулларни яктагининг қийиқ чўнтагига солиб, хайрлашиб жўнади. — Ҳ. Нуъмон ва А. Шораҳмедов, Ота

[Кумуш] Айвон устунига суянгач, қора қийиқ қошларини чимириб, кўча ёʻлак томонга қаради. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

3. Қисиқ ёки сузук; қисилган ёки сузилган, қийғоч (кўз ҳақида).

Чорбоғнинг қоқ ўртасига қурилган баланд шийпон зиналаридан ўрта ёшли, миқтидан келган, қийиқ кўзли бир киши тушиб келаётган эди. — М. Осим, Ўтрор

4. кўчма Гапга кўнмайдиган, тутган ерини кесадиган; ўжар, қайсар.

Қийиқ бола.

Мулла Икром қийиқ одам бўлганиданми ёки касби шуни лозим кўрганиданми, муросага унамади. — Ойбек, Танланган асарлар

Қийиғимни боғламади — қийиқ экан, Боқсам — кўзи шўх-у қоши қуюқ экан. — Т. Тўла.

5. кўчма Камчилик, нуқсон, хато.

Агаповнинг сени менсимай пичинг қилиб, гапингдан қийиқ топиб ўтириши бежиз бўлмаса керак. — И. Раҳим, Ихлос

Унинг ҳар бир ишидан қийиқ топишга уринар эди. — Р. Азизхўжаев, Яшил чайла

ажратмоқрусчаотделять, отклонятьсяинглизчаdisjoin

ъазïз ол қïйïšмаз анïŋтïн бу ъиз Аллоҳ ҳар нарсага қодир, бу хусусият ундан ажралмайди – [Аллах] всемогущ, это могущество нельзя отделить (отклонить) от него – [Аллаҳ] ис омнипотент, тҳис повер кан нот бе сепаратед (режектед) фром ҳим

от Чопқи билан чопиб ёки гўшт-қиймалагичдан ўтказиб майдаланган гўшт.

Ёғли қийма. Гўштни қийма қилмоқ. Овқатга қийма солмоқ. Қийма шўрва.

Баковул ичига қийма тиқилган какликларни олиб ўтяпти — М. Осим, Ўтрор

Ошпазлар эса, гўштини қийма қилиб, суягини бошқа қилиб қўйган эди. — И. Раҳим, Тинимсиз шаҳар

от 1. Қуёш тикка кўтарилган пайт, туш пайти; пешин.

Қиёмда чопиқчилар дам олгани чиқишди. Кун қиёмдан оғди.

Қиём вақтида бир қанча болалар тўй келди, тўй келди, деб бақириб-чақириб югуришди. — Ойбек, Танланган асарлар

Кун қиёмига келиб, пешин намози ўқилгандан кейин кўшкнинг ич-таши жимжит бўлиб қолди. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар

2. Меъёр, маром.

Шавла қиёмига етиб пишган эди. Алижон иштаҳа билан ҳузур қилиб еди. — Ҳ. Нуъмон, Фасллар

Фикр баҳсда қиёмига етади. — Шукрулло, Жавоҳирлар сандиғи

Кетмон деганни бир қиёмда чопади киши — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

3. Охирги нуқта, тамом бўлиш пайти, охири.

Соч олдириш қиёмига етай деганди, саррожлик — эгар-жабдуқ растаси томондан қийғос тўполон овоз кўтарилиб қолди. — Ғ. Ғулом, Шум бола

Тўйлари ғариброқ бош-ланди-ю, қиёмида қизиб кетди. — Э. Аъзамов, Жавоб

Канал қурилиши қиёмига ета бошлагач, Андижонга қайтдим. — Ўзбекистон қўриқлари

от 1. Ингичка, узун-узун кескир баргли кўп йиллик ўт.

Кекса подачи ботқоққа ҳам, юзига урилган кескир қиёқ баргларига ҳам эътибор қилмай, олға интилар эди. — А. Мухтор, Қорақалпоқ қиссаси

Кўк-орол пахтазори ғумай, қиёқ, печак каби ўтлардан тозаланиб бўлаёзди. — Ҳ. Назир, Сўнмас чақмоқлар

2. Баъзи ўт-ўсимликларнинг қиёқ баргига ўхшаш, кескир барги.

Майсалар қиёқ чўзиб қолди. Қамишнинг қиёғи қўлни кесиб кетди.

Ўқ товуши тинганда, савағичнинг қуриган қиёқлари тўзғиб кетганини кўрди. — С. Аҳмад, Уфқ

от 1. Ўзаро чоғиштириш, солиштириш, таққослаш; муқояса, таққос.

Таржима сифатини аниқлашнинг асосий воситаси қиёсдир. — Ғ. Саломов, Таржима назариясига кириш

У нотиқлик санъатини эринмай ўрганиши, оддий қиёслардан катта хулосалар чиқариш кўникмасини ҳосил қилмоғи лозим. — Газетадан

2. Ўхшаш, тенг, мисл.

Онамиз кўкрагин ёʻқдир қиёси, Шундан оқиб чиқар меҳр дарёси. — Ё. Мирзо

Юртим, сенга шеър битдим бу кун, Қиёсингни топмадим асло. — А. Орипов, Руҳим

от айн. Қийқим.

Қия ер, қиялик.

Қиямада сирпанчиқ отмоқ.

Чигит ердан энди униб чиққанда, мурғак ғўзани сел савалаб кетди. Қиямаларни сув ялади. — Газетадан

от Тумшуғи калта ва қайрилган, асосан унча йирик бўлмаган қуш, паррандаларга овга солинадиган соҳибчангал йиртқич қуш; қирғий.

Ойсулув қийғирнинг чангалидан қутулган каптардай, Сувонжоннинг қучоғидан отилиб чиқди. — С. Анорбоев, Оқсой

1. Ҳаммаси бараварига, ёппасига, шиға.

Чигит қийғос ундириб олинди. Ғўза қийғос шоналади.

Нариги қирғоқдаги мевазорларда ўрик, олча, олма, шафтолилар қийғос гуллаб ётибди. — Ҳ. Ғулом, Машъал

Тангри қачонлардир тилингга эккан Сўзлар гуллаётир қийғос ва қийғос. — Э. Шукур, Ҳамал айвони

2. Айни, авжи.

Мана, қийғос пишиқчилик, лекин ошхоналарда сабзавотдан таомлар тайёрланмайди. — Газетадан

3. шв. Жиддий равишда, қаттиқ.

Ҳа, айтгандай, бир куни Ҳайдар ҳожи билан қийғос уришди. — А. Қаҳҳор, Сароб

4. кам қўлл. Шовқин-сурон, чуввос.

Уйда ҳеч вақт кўрилмаган, ваҳимали бир қийғос кўтарилди. — Ойбек, Танланган асарлар

Кўчадан қийғос ва ғовур-ғувур товуш эшитилиб, эр-хотиннинг суҳбатини тўхтатди. — С. Айний, Қуллар

от 1. иқт. Товар нархи.

2. Пулнинг харид қобилияти; муайян бозор нархлари даражасида пул бирлиги ҳисобига сотиб олиш мумкин бўлган товарлар ва хизматлар миқдори.

Бинокорлик ишларининг қиймати анча камайтирилди.

3. иқт. Товар ишлаб чиқарувчиларнинг товарда гавдаланган ва унда моддийлашган ижтимоий меҳнати.

4. Савдо-сотиқда: нарх, баҳо.

Молларнинг қиймати.

5. кўчма Киши ёки нарсанинг турмушда тутган ўрни, аҳамияти, қадри.

Отабекнинг ёзган хатини ўқиб эшитиш Кумуш учун катта қийматга молик эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

6. мат. Ўзгарувчан миқдорнинг маълум шароитдаги катталиги.

Икснинг қиймати.

7. Ўлчов асбоблари шкаласининг ҳар бир бўлими ифодалаган катталик.

8. с. т. Қиммат.

Бу киши: — Қиймат беҳикмат эмас, арзон беиллат эмас, бунинг тагида бир иллат бордир, сабр қилайлик, -деб ланжлик қилдилар. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари