Зачин

boshlanma, asarning boshlanishi. Ertak, doston kabi xalq ogʻzaki ijodi janrlarida asarning maxsus anʼanaviy boshlanmalari. Bu boshlanmalarda voqeaning boʻlib oʻtgan vaqti, oʻrni, qahramonning qaysi ijtimoiy sinfga mansubligi, mansabi va boshqalar xususida xabar beriladi. Shuning uchun ham boshlanmalarni folklor asarlarining ekspozitsiyalari deb aytish mumkin. Boshlanmalar juda ham qadim zamonlarda yaratilganligi sababli ular kollektiv ijod mahsuli sifatida qatʼiy va barqaror anʼanaviy shaklga egadirlar. Ertak boshlanmalari, ayrim lokal farqlarni hisobga olmaganda, deyarli bir xalqda bir xil xarakter kasb etadi. Masalan, oʻzbek xalqida ertak boshlanmasi asosan quyidagi shaklga ega: «Bor ekan-da, yoʻq ekan-da, och ekan-da, toʻq ekan; boʻri bakovul ekan, tulki yasovul ekan; qargʻa qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi ekan; toshbaqa tarozbon ekan, qurbaqa undan qarzdor ekan...» deyilgach, zamon, makon va qahramon haqida xabar beriladi. Yuqoridagi ertaklar boshlanmasi oʻzining majoziy mazmuni, badiiy shakli jihatidan ham qiziqarli boʻlib, u ertak tinglovchisining diqqatini jalb etadi; uni real hayotdan ertak dunyosiga, xayolot va orzular olamiga olib kiradi. Ertak boshlanmalariga qaraganda xalq dostonlaridagi boshlanmalar nisbatan erkinroq shaklga ega boʻlib, ular koʻpincha baxshi mahorati bilan bogʻliq holda namoyon boʻladi. Masalan, Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan yozib olingan «Ravshan» dostonining boshlanmasi quyidagicha: «Burungi oʻtgan zamonda, el yurti omonda, oʻzi qibla tomonda, Buxorodan tumanda, Taka-Yovmit deganda, Yovmit elida, Chambilning belida Goʻroʻgʻlibek davrini surib oʻtdi, dushmanning dodini berib oʻtdi. Qirq yigitni yigʻib, dovulni tuyib, oltin piyolaga maylar quyib, araqqa bolni qotib, bolga araqni qotib, qirq yigitni yigʻ-