{"headword": "Зачин", "key": "zachin", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "107"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "boshlanma, asarning boshlanishi. Ertak, doston kabi xalq ogʻzaki ijodi janrlarida asarning maxsus anʼanaviy boshlanmalari. Bu boshlanmalarda voqeaning boʻlib oʻtgan vaqti, oʻrni, qahramonning qaysi ijtimoiy sinfga mansubligi, mansabi va boshqalar xususida xabar beriladi. Shuning uchun ham boshlanmalarni folklor asarlarining ekspozitsiyalari deb aytish mumkin. Boshlanmalar juda ham qadim zamonlarda yaratilganligi sababli ular kollektiv ijod mahsuli sifatida qatʼiy va barqaror anʼanaviy shaklga egadirlar. Ertak boshlanmalari, ayrim lokal farqlarni hisobga olmaganda, deyarli bir xalqda bir xil xarakter kasb etadi. Masalan, oʻzbek xalqida ertak boshlanmasi asosan quyidagi shaklga ega: «Bor ekan-da, yoʻq ekan-da, och ekan-da, toʻq ekan; boʻri bakovul ekan, tulki yasovul ekan; qargʻa qaqimchi ekan, chumchuq chaqimchi ekan; toshbaqa tarozbon ekan, qurbaqa undan qarzdor ekan...» deyilgach, zamon, makon va qahramon haqida xabar beriladi. Yuqoridagi ertaklar boshlanmasi oʻzining majoziy mazmuni, badiiy shakli jihatidan ham qiziqarli boʻlib, u ertak tinglovchisining diqqatini jalb etadi; uni real hayotdan ertak dunyosiga, xayolot va orzular olamiga olib kiradi. Ertak boshlanmalariga qaraganda xalq dostonlaridagi boshlanmalar nisbatan erkinroq shaklga ega boʻlib, ular koʻpincha baxshi mahorati bilan bogʻliq holda namoyon boʻladi. Masalan, Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan yozib olingan «Ravshan» dostonining boshlanmasi quyidagicha: «Burungi oʻtgan zamonda, el yurti omonda, oʻzi qibla tomonda, Buxorodan tumanda, Taka-Yovmit deganda, Yovmit elida, Chambilning belida Goʻroʻgʻlibek davrini surib oʻtdi, dushmanning dodini berib oʻtdi. Qirq yigitni yigʻib, dovulni tuyib, oltin piyolaga maylar quyib, araqqa bolni qotib, bolga araqni qotib, qirq yigitni yigʻ-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Зачин", "raw_meaning": "— бошланма, асарнинг бошланиши. Эртак, достон каби халқ оғзаки ижоди жанрларида асарнинг махсус анъанавий бошланмалари. Бу бошланмаларда воқеанинг бўлиб ўтган вақти, ўрни, қаҳрамоннинг қайси ижтимоий синфга мансублиги, мансаби ва бошқалар хусусида хабар берилади. Шунинг учун ҳам бошланмаларни фольклор асарларининг экспозициялари деб айтиш мумкин. Бошланмалар жуда ҳам қадим замонларда яратилганлиги сабабли улар коллектив ижод маҳсули сифатида қатъий ва барқарор анъанавий шаклга эгадирлар. Эртак бошланмалари, айрим локал фарқларни ҳисобга олмаганда, деярли бир халқда бир хил характер касб этади. Масалан, ўзбек халқида эртак бошланмаси асосан қуйидаги шаклга эга: «Бор экан-да, йўқ экан-да, оч экан-да, тўқ экан; бўри баковул экан, тулки ясовул экан; қарға қақимчи экан, чумчуқ чақимчи экан; тошбақа тарозбон экан, қурбақа ундан қарздор экан...» дейилгач, замон, макон ва қаҳрамон ҳақида хабар берилади. Юқоридаги эртаклар бошланмаси ўзининг мажозий мазмуни, бадиий шакли жиҳатидан ҳам қизиқарли бўлиб, у эртак тингловчисининг диққатини жалб этади; уни реал ҳаётдан эртак дунёсига, хаёлот ва орзулар оламига олиб киради. Эртак бошланмаларига қараганда халқ достонларидаги бошланмалар нисбатан эркинроқ шаклга эга бўлиб, улар кўпинча бахши маҳорати билан боғлиқ ҳолда намоён бўлади. Масалан, Эргаш Жуманбулбул ўғлидан ёзиб олинган «Равшан» достонининг бошланмаси қуйидагича: «Бурунги ўтган замонда, эл юрти омонда, ўзи қибла томонда, Бухородан туманда, Така-Ёвмит деганда, Ёвмит элида, Чамбилнинг белида Гўрўғлибек даврини суриб ўтди, душманнинг додини бериб ўтди. Қирқ йигитни йиғиб, довулни туйиб, олтин пиёлага майлар қуйиб, араққа болни қотиб, болга арақни қотиб, қирқ йигитни йиғ-"}}]}