ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ ГАЗОВ УГЛЕНОСНЫХ БАССЕЙНОВ

koʻmir havzalarida gazlar koʻmirlarning va ularni ajratib turadigan togʻ jinslarining yoriq va govaklarida erkin holatda, shuningdek, koʻmirli qalin qatlamlarga singigan va suvda erigan holatlarda uchraydi. Gazning asosiy miqdori singigan koʻrinishida boʻladi. 1 t yonuvchi massada singigan gazning miqdori 2 dan 20 m³ gacha. Koʻmir qatlamlari ochilganda erkin gaz tinch yoki toʻsatdan kuchli portlab ajraladi. Tinch ajraladigan erkin gazlarning hajmi 1 sutkada yuz minglab m³ ga yetadi. Koʻmirdagi gazlarning 86—92% metandan iborat. Metan gazida doimo 20% gacha azot, shuningdek, 10% gacha karbonat angidrid gazi uchraydi. Yer yuzasiga yaqinlashgan sari gaz tarkibida azot va karbonat angidridi miqdori koʻpayadi. Metan butunlay yoʻqolib karbonat angidrid-azotli va azot-karbonat angidridli gazlar paydo boʻladi (X-2 rasm). Koʻmir gazlarida 20% gacha vodorod uchraydi. Uning yaltiraydigan (vitren-klaren) xilida vodorodning eng koʻp miqdori aniqlangan. Shuningdek, metanning ogʻir gomologlari, etan, propan, butan va pentan borligi maʼlum (6,5—10,0%). Ogʻir uglevodorodlarning eng koʻp miqdori metamorfizmning oʻrta bosqichidagi toshkoʻmirda, eng kami — quyi va yuqori bosqichidagisida uchraydi. Boshqa shunday sharoitlarda, umuman, gazning, ayniqsa, metanning eng kam konsentratsiyasi qoʻngʻir koʻmir va antratsitda aniqlangan. Hamma koʻmir havzalarida chuqurlik oshgan sari (metamorfizm darajasiga koʻra) metan va azotning koʻpayib borishi va sezilarli darajada karbonat angidrid gazining miqdori kamayib borishi kuzatiladi., Koʻmir havzalari gazlarining kimyoviy tarkibi