{"headword": "ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ ГАЗОВ УГЛЕНОСНЫХ БАССЕЙНОВ", "key": "ximicheskiy sostav gazov uglenosnix basseynov", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "531"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "koʻmir havzalarida gazlar koʻmirlarning va ularni ajratib turadigan togʻ jinslarining yoriq va govaklarida erkin holatda, shuningdek, koʻmirli qalin qatlamlarga singigan va suvda erigan holatlarda uchraydi. Gazning asosiy miqdori singigan koʻrinishida boʻladi. 1 t yonuvchi massada singigan gazning miqdori 2 dan 20 m³ gacha. Koʻmir qatlamlari ochilganda erkin gaz tinch yoki toʻsatdan kuchli portlab ajraladi. Tinch ajraladigan erkin gazlarning hajmi 1 sutkada yuz minglab m³ ga yetadi. Koʻmirdagi gazlarning 86—92% metandan iborat. Metan gazida doimo 20% gacha azot, shuningdek, 10% gacha karbonat angidrid gazi uchraydi. Yer yuzasiga yaqinlashgan sari gaz tarkibida azot va karbonat angidridi miqdori koʻpayadi. Metan butunlay yoʻqolib karbonat angidrid-azotli va azot-karbonat angidridli gazlar paydo boʻladi (X-2 rasm). Koʻmir gazlarida 20% gacha vodorod uchraydi. Uning yaltiraydigan (vitren-klaren) xilida vodorodning eng koʻp miqdori aniqlangan. Shuningdek, metanning ogʻir gomologlari, etan, propan, butan va pentan borligi maʼlum (6,5—10,0%). Ogʻir uglevodorodlarning eng koʻp miqdori metamorfizmning oʻrta bosqichidagi toshkoʻmirda, eng kami — quyi va yuqori bosqichidagisida uchraydi. Boshqa shunday sharoitlarda, umuman, gazning, ayniqsa, metanning eng kam konsentratsiyasi qoʻngʻir koʻmir va antratsitda aniqlangan. Hamma koʻmir havzalarida chuqurlik oshgan sari (metamorfizm darajasiga koʻra) metan va azotning koʻpayib borishi va sezilarli darajada karbonat angidrid gazining miqdori kamayib borishi kuzatiladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ ГАЗОВ УГЛЕНОСНЫХ БАССЕЙНОВ — Кўмир ҳавзалари газларининг кимёвий таркиби", "raw_meaning": "кўмир ҳавзаларида газлар кўмирларнинг ва уларни ажратиб турадиган тоғ жинсларининг ёриқ ва говакларида эркин ҳолатда, шунингдек, кўмирли қалин қатламларга сингиган ва сувда эриган ҳолатларда учрайди. Газнинг асосий миқдори сингиган кўринишида бўлади. 1 т ёнувчи массада сингиган газнинг миқдори 2 дан 20 м³ гача. Кўмир қатламлари очилганда эркин газ тинч ёки тўсатдан кучли портлаб ажралади. Тинч ажраладиган эркин газларнинг ҳажми 1 суткада юз минглаб м³ га етади. Кўмирдаги газларнинг 86—92% метандан иборат. Метан газида доимо 20% гача азот, шунингдек, 10% гача карбонат ангидрид гази учрайди. Ер юзасига яқинлашган сари газ таркибида азот ва карбонат ангидриди миқдори кўпаяди. Метан бутунлай йўқолиб карбонат ангидрид-азотли ва азот-карбонат ангидридли газлар пайдо бўлади (Х-2 расм). Кўмир газларида 20% гача водород учрайди. Унинг ялтирайдиган (витрен-кларен) хилида водороднинг энг кўп миқдори аниқланган. Шунингдек, метаннинг оғир гомологлари, этан, пропан, бутан ва пентан борлиги маълум (6,5—10,0%). Оғир углеводородларнинг энг кўп миқдори метаморфизмнинг ўрта босқичидаги тошкўмирда, энг ками — қуйи ва юқори босқичидагисида учрайди. Бошқа шундай шароитларда, умуман, газнинг, айниқса, метаннинг энг кам концентрацияси қўнғир кўмир ва антрацитда аниқланган. Ҳамма кўмир ҳавзаларида чуқурлик ошган сари (метаморфизм даражасига кўра) метан ва азотнинг кўпайиб бориши ва сезиларли даражада карбонат ангидрид газининг миқдори камайиб бориши кузатилади."}}]}