til

1. anat. Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo

Issiqdan itning tili osilgan

Aytsam, tilim kuyadi, aytmasam - dilim — Maqol

Oʻlguday taxir ekan, tilimni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi — Mirzakalon Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi — Oybek, Tanlangan asarlar

buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] tillarini koʻrsatishdi — "Mushtum"

2. koʻchma Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi

Soatning tili. Kompasning tili

Qoʻngʻiroqning tili

3. koʻchmapoet. Tigʻga oʻxshash, uchli narsa

Shamol kuchayib, olovning tili yana ham uzunlashdi — Said Ahmad, Ufq

Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli tili bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi — Sharof Rashidov, Boʻrondan kuchli

Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq tillarin choʻzib, nurga qasida kuylar — Gʻafur Gʻulom

1. Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta

Odam tilidan topar, hoʻkiz - muguzidan — Maqol

Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq tilini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning tillari hali qovushmay gʻoʻldirardi — Mirmuhsin, Umid

-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, tili tutilib, gapni aylantirib yubordi — Mirzakalon Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, tili ham osonlik bilan harakatlanmas edi — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar

2. Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. Til uchida (yoki til uchi bilan) soʻzlamoq (yoki gapirmoq) - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. Tilga kirmoq (yoki kelmoq) - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). Tilga olmoq - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. Tildan ayrilmoq (yoki qolmoq) - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. Tili aylanmaslik - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. Tili bormaslik - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. Tili gapga kelmaslik - gap-soʻz aytolmay qolmoq. Tili kelishmaslik (yoki kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. Tili kelmaslik - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. Tili chiqmoq - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. Tili qisiq - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. Tili qichimoq yoki tilini qichitmoq - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). Tilimning uchida turibdi - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. Tilini bogʻlamoq - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. Tillarda doston - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi

Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir

Gapirmoqqa tili yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar — "Rustamxon"

Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, Til uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar — Maqol

Uni xush koʻrmasam ham, u, til uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi — Oybek, Tanlangan asarlar

Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri tilga kirdi — Said Ahmad, Hukm

Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek tilga keldi — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar

Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni tilga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas" — Ibrohim Rahim, Chin muhabbat

Usta "podshoh" soʻzini tilga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi — Mirmuhsin, Meʼmor

Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, tildan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan — Oʻ. Usmonov, Sirli sohil

Hatto tildan qolgan kasalning rozilik tilashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas — Abdulla Qahhor, Asarlar

Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, tili aylanmay qoldi — "Mushtum"

Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga tilim bormay keladi — Mirzakalon Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira tili bormasdi — Said Ahmad, Ufq

Dovdirab qolganimdan, tilim gapga kelmay, "aa", "aa" deyman nuqul [dedi Said] — E. Raimov, Ajab qishloq

[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga tili kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan — Abdulla Qahhor, Tomoshabogʻ

O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bilmas, soʻzlashga ham tili kelmas edi — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar

Ugʻlimning tili chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti

-Tiling chiqib qopti! - U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi — Mirmuhsin, Topilgan husn

Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt tilim qisiq — Oybek, Tanlangan asarlar

Uning tili qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning tilini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov tili qichidi — Oybek, Tanlangan asarlar

[Zargarov: (oʻylab)] Tilimning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman — Abdulla Qahhor, Ogʻriq tishlar

[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir tilimning uchida turuvdi — Ergash Raimov, Ajab qishloq

Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning tilini bogʻlash uchun qilingan — Said Zunnunova, Yangi direktor

bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi tillarda doston — "Saodat"

-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, tillarda doston ekan — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar

3. ayn.q. Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. Til biriktirmoq - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. Til tegizmoq - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. Til topishmoq - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. Til tortmaslik - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. Tilga tushmoq - ogʻizga tushmoq ogʻiz. Tildan qolmoq - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. Tili uzun - har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, haddi sigʻib aytaveradigan. Tiliddan bol tommoq - muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. Tilidan tushirmaslik (yoki qoʻymaslik) - doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. Tilini bermaslik - oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. Tilini kesmoq - gapidan toʻxtatmoq. Tilini tiymoq - gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. Tilini tishlamoq - majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik

Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri til toshni yoradi, egri til - boshni — Maqol

Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak tilidan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? - dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi — Oybek, Tanlangan asarlar

Bandi shoʻrlar, quloq solgin tilima — "Erali va Sherali"

Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, til biriktirib, bir kechada ura qochasanlar — Oybek, Tanlangan asarlar

Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan til biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik — "Mushtum"

Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb til tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman — Mirmuhsin, Meʼmor

Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo til tegizmangizlar, Abdishukur! — Oybek, Tanlangan asarlar

Kulollar bilan til topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi — Mirmuhsin, Meʼmor

Til tortmay oʻlmoq

Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, til tortmay qoldi — T. Rustamov, Mangu jasorat

Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi tilga tushib qoldi — Gazetadan

Gapiray desa, tildan qolganga oʻxshaydi — Said Ahmad, Laʼli Badaxshon

Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, tili uzun — Oybek, Tanlangan asarlar

Begimxonning tili uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi — I. Rahim, Chin muhabbat

Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Badiani kelin qilaman, deb tillaridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! — Mirmuhsin, Meʼmor

Seni, boshqa kursdoshlarini tilidan qoʻymaydi

Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira tillaridan qoʻymaydilar — E. Raimov, Ajab qishloq

Yosh boʻlsa ham, tilini bermaydi

Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali tilimni bermaganman-a! — S. Ahmad, Xanka bilan Tanka

Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tilini kesdi — Oybek, Navoiy

Darvesh gov yana bu yerda ham tilini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi — Pirimqul Qodirov, Yulduzli tunlar

Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan tilini tishladi, sukut qildi — Mirmuhsin, Meʼmor

Bir kun kechdi tilini tishlab, Na xursandman, na xafa undan — Rauf Parfi, Koʻzlar

4. Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. Ona tili - inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til

Oʻzbek tili

Rus tili

Ingliz tili

Fors tili

Chet tillarni yaxshi bilmoq

[Zayniddin] Hirotning koʻcha yigitlari bilan ularning oʻz tilida, ruhida bir nafas hangamalashar — Oybek, Navoiy

Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjatni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim — X. Yodgorov, Hayot toʻlqinlari

Ona tilim - oʻzbek tili

Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona tilida edi — Mirmuhsin, Meʼmor

5. Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farqlanadigan bir turi

Badiiy asar tili

Soʻzlashuv tili

Dehqonlarning tili bilan aytganda, yoʻgʻon choʻzilib, ingichka uziladigan payt — N. Fozilov, Diydor

Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh bolaning tili har qanaqa koʻngilni eritadi — Abdulla Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari

6. koʻchma Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qiladigan vositasi, ifoda vositasi (belgisi)

Qush tilini qush biladi — Maqol

Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz tillarida dilshodlik qiladilar — Mirzakalon Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha

7. harb. Kerakli maʼlumot olish maqsadida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir

Qo‘mondonlik Ostonaqullar keltirgan "til"dan hujum jangining planini tuzish uchun eng kerakli maiumotlarni oldi — A. Rahmat, Ellik bir bahodir

8. Biror narsa, ish-faoliyatning mohiyati, siri

Yerning tilini bilmoq

Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan — Oybek, Oltin vodiydan shabadalar

Bu yerda, sexlar ichra stanok tilin, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin — Gʻayratiy