тил

1. анат. Оғиз бўшлиғида жойлашган, таъм-маза билиш, оғизга овқат олиш, ялаш лар учун хизмат қиладиган мускулли аъзо

Иссиқдан итнинг тили осилган

Айцам, тилим куяди, айтмасам - дилим — Мақол

Ўлгудай тахир экан, тилимни ёргудай, оғзимни куйдиргудай бўлди — Мирзакалон Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Ниҳоят, гапира-гапира қақраган лабларини тили билан ялаб, Лутфинисо жим бўлди — Ойбек, Танланган асарлар

бузоқчалар бўйинларини чўзиб, унга [раисга] тилларини кўрсатишди — "Муштум"

2. кўчма Асбоб, механизм ва шу кабиларнинг осилиб, қимирлаб турадиган қисми

Соатнинг тили. Компаснинг тили

Қўнғироқнинг тили

3. кўчмапоет. Тиғга ўхшаш, учли нарса

Шамол кучайиб, оловнинг тили яна ҳам узунлашди — Саид Аҳмад, Уфқ

Тепага кўтарилган қуёш ўтли тили билан ер бағридаги барча намни сўриб оларди — Шароф Рашидов, Бўрондан кучли

Қуёш ҳароратидан баҳраманд бўлган майса, Қиёқ тилларин чўзиб, нурга қасида куйлар — Ғафур Ғулом

1. Кишилар ўртасида, жамиятда ўзаро фикр алмашишнинг муҳим воситаси; тилшуносликнинг асосий ўрганиш объекта

Одам тилидан топар, ҳўкиз - мугузидан — Мақол

Хотиннинг бу гапи Бўтабойнинг жон-жонидан ўтиб кетди, лекин бундаги кучли мантиқ тилини боғлади-ю, ҳеч нарса деёлмади — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Ҳафиза ҳеч нарса деёлмасди. Унинг тиллари ҳали қовушмай ғўлдирарди — Мирмуҳсин, Умид

-Никоҳ қилмай, бир йилдан ортиқ тотув яшадик. Иннайкейин, - деди-ю, тили тутилиб, гапни айлантириб юборди — Мирзакалон Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Юсуфбек ҳожи сўзлар экан, юраги машъум бир эҳтимолнинг даҳшатидан титрар, тили ҳам осонлик билан ҳаракатланмас эди — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар

2. Сўзлаш, гапириш, фикр ифодалаш қобилияти. Тил учида (ёки тил учи билан) сўзламоқ (ёки гапирмоқ) - сидқидилдан эмас, шунчаки (ёʻлига) бирор сўз (гап) айтмоқ. Тилга кирмоқ (ёки келмоқ) - сўзлай бошламоқ (гапирмай турган ҳолатдан кейин ёки кимнингдир гап-нутқидан сўнг). Тилга олмоқ - гап-суҳбат давомида кимса ёки нарса ҳақида гапирмоқ, эслаб гап айтмоқ; умуман, бирор сўзни айтмоқ. Тилдан айрилмоқ (ёки қолмоқ) - сўзлаш қобилиятини ёʻқотмоқ. Тили айланмаслик - тили гапга келмаслик, гапиролмай қолмоқ. Тили бормаслик - бирор нарса дейишга ботина олмаслик, кўнгли бўлмаслик. Тили гапга келмаслик - гап-сўз айтолмай қолмоқ. Тили келишмаслик (ёки келмаслик) - талаффуз қила олмаслик, айта олмаслик. Тили келмаслик - гапира олмаслик, сўзлай олмаслик. Тили чиқмоқ - 1) гапирадиган бўлмоқ, гапиришга ўрганмоқ. 2) гапирадиган, гапиришга журъат этадиган бўлмоқ. Тили қисиқ - ҳеч нарса дея олмайдиган, қарши гапира олмайдиган ҳолатли. Тили қичимоқ ёки тилини қичитмоқ - сўзлашга хоҳиш қўзғалмоқ (қўзғатмоқ). Тилимнинг учида турибди - бирор сўз, гапнинг ёдига тушай деб, айтай-айтай деб турган ҳолатни қайд этади. Тилини боғламоқ - гапирмайдиган қилиб қўймоқ, гапдан тийиб қўймоқ. Тилларда достон - бирор кимса ёки нарсанинг ҳамманинг оғзидан тушмай, таъриф-тавсифда бўлган ҳолатини билдиради

Тил инсон учун берилган буюк неъматдир

Гапирмоққа тили ёʻқдир жонивор, Рустамнинг бошида айланиб турар — "Рустамхон"

Кўз учиман кўзлама, кўзингга зўр келар, Тил учиман сўзлама, ўзингга зарар келар — Мақол

Уни хуш кўрмасам ҳам, у, тил учидами, ҳар вақт манга "жияним", деб ширин гапиради — Ойбек, Танланган асарлар

Оқсоқол деразанинг зиҳига омонатгина ўтириб, ҳаккам-дуккам соқол ўсган иягига қўлини тираб, ўйланиб қолди. Охири тилга кирди — Саид Аҳмад, Ҳукм

Уч-тўрт дақиқалик сукутдан кейин Отабек тилга келди — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар

Кейин у ўзига ўзи танбеҳ берди: "Ёмонликни тилга олма, Нормат, бундай бўлиши мумкин эмас" — Иброҳим Раҳим, Чин муҳаббат

Уста "подшоҳ" сўзини тилга олгани сабабли, Маъсумабека лабини тишлади — Мирмуҳсин, Меъмор

Пиримбой, уруш бошланганда, ёнғоқнинг тагида ухлаб қолиб, тилдан айрилдим, деб то уруш тугагунча гунг бўлиб юрган экан — Ў. Усмонов, Сирли соҳил

Ҳатто тилдан қолган касалнинг розилик тилашиб қарагани ҳам дунёдан умид узгани эмас — Абдулла Қаҳҳор, Асарлар

Мунаввар ялт этиб қаради. Рўзининг лаблари титраб, тили айланмай қолди — "Муштум"

Кўп вақтдан бери миямда бор-у, лекин айтишга тилим бормай келади — Мирзакалон Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

Кўнглига келган гапни очиқ айтишга Низомжоннинг сира тили бормасди — Саид Аҳмад, Уфқ

Довдираб қолганимдан, тилим гапга келмай, "аа", "аа" дейман нуқул [деди Саид] — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

[Ҳамроқулни] Чақирган киши томошабоғнинг қоровули Уста кулол эди. Унинг асли оти Стокгулов. Ҳамроқул, айтишга тили келишмай, Уста кулол қўйиб олган — Абдулла Қаҳҳор, Томошабоғ

Ўтирган жойида қозиқдек қоқилиб қолган эди, қутидорнинг олдига юришни-да билмас, сўзлашга ҳам тили келмас эди — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар

Уғлимнинг тили чиқиб қолди, баъзи сўзларни айтяпти

-Тилинг чиқиб қопти! - У Нафисанинг юзига тарсаки тортиб юборди — Мирмуҳсин, Топилган ҳусн

Уочкўзлар бундан кейин ҳам мени қўшишмайди.. Улар олдида ҳар вақт тилим қисиқ — Ойбек, Танланган асарлар

Унинг тили қисиқ бўлишига сабаб бўлган гуноҳи шундай содир бўлган эди — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Бу йигит жуда тегишқоқ бўлиб.. бу гапни ҳам унинг тилини қичитиш учун айтган бўлса керак — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Жўра, оти ҳақида гап сотишни яхши кўрарди, дарров тили қичиди — Ойбек, Танланган асарлар

[Заргаров: (ўйлаб)] Тилимнинг учида турипти-я! Хайр, майли, кейин айтаман — Абдулла Қаҳҳор, Оғриқ тишлар

[Саид:] Сенинг иккинчи отинг нима эди, ҳозир тилимнинг учида турувди — Эргаш Раимов, Ажаб қишлоқ

Бугунги зиёфат ўқитувчилар билан орани мустаҳкамлаш, Саодатхоннинг тилини боғлаш учун қилинган — Саид Зуннунова, Янги директор

бу гапни кампирнинг тилини боғлаш ва, назарида, дурустгина гап тополмай чулдираб ўтирган Зуннунхўжага луқма солиш учун айтди — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Пахтаси, ширин-шакар меваси туфайли Ўзбекистан номи тилларда достон — "Саодат"

-Келиннинг сулувлиги Марғилонда маълум эканми ? -Маълум экан, тилларда достон экан — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар

3. айн.қ. Фикр ифодалаш жараёни ва бу жараёнда юзага келувчи сўз, ибора, гап, нутқ. Тил бириктирмоқ - ўзаро келишиб олмоқ, бирор иш бўйича (одатда, кимлардандир яширин ҳолда) бир фикр-хулосага келиб олмоқ. Тил тегизмоқ - иззати нафсга тегадиган, умуман, тегадиган номақбул гап қилмоқ. Тил топишмоқ - ўзаро бир фикр-мулоҳазага келмоқ, шундай ҳолатда иш тутмоқ. Тил тортмаслик - тил гапга келмаслик, ҳеч нарса деёлмаслик. Тилга тушмоқ - оғизга тушмоқ оғиз. Тилдан қолмоқ - сўзлаш қобилиятини ёʻқотмоқ. Тили узун - ҳар нарсани гапираверадиган, тап тортмай, ҳадди сиғиб айтаверадиган. Тилиддан бол томмоқ - муомаланинг ўта ёқимли, "ширин" эканлигини қайд этади. Тилидан туширмаслик (ёки қўймаслик) - доим эслаб тилга олмоқ, у ҳақда доим гапириб юрмоқ, доим тилида бўлмоқ. Тилини бермаслик - ўз гапида туриб олмоқ, гапини маъқуллайвермоқ. Тилини кесмоқ - гапидан тўхтатмоқ. Тилини тиймоқ - гап айтиш (гапириш)дан ўзини тутмоқ. Тилини тишламоқ - мажбурий ёки пушаймон ҳолда гапдан тўхтамоқ, гапирмаслик

Тил билан дил бир хил бўлиши керак. Тўғри тил тошни ёради, эгри тил - бошни — Мақол

Беш яшар Турғунбой ширин гўдак тилидан: -Сиз зўрми, дадам зўрми? - деди-да, уялиб, бошини кўрпасига яширди — Ойбек, Танланган асарлар

Банди шўрлар, қулоқ солгин тилима — "Эрали ва Шерали"

Синглинг қиз дилини билиб чиқсин. Хўп деса, тил бириктириб, бир кечада ура қочасанлар — Ойбек, Танланган асарлар

Ҳисобчи Раҳим Ҳайитбоев билан тил бириктириб.. колхознинг ўнлаб қўйини саранжом қилиб юбордик — "Муштум"

Агарда устод Қавом ҳазратлари хонадонига яна бир нима деб тил тегизсангиз, муҳтарама аямларга айтиб бераман — Мирмуҳсин, Меъмор

Бунине охвати, албатта, ёмон. Уламоларга асло тил тегизмангизлар, Абдишукур! — Ойбек, Танланган асарлар

Кулоллар билан тил топишиб, ложувард кошинларни ўз вақтида етказиб беришажагига ишонган Меъмор.. Аҳмад Чалабий билан ҳам очшшб, қувнаб гаплашарди — Мирмуҳсин, Меъмор

Тил тортмай ўлмоқ

Георгадзе дайди ўққа дуч келиб йиқилди, йиқилди-ю, тил тортмай қолди — Т. Рустамов, Мангу жасорат

Йирик корхонада чиниқиб, кўзи пишган қизнинг номи тилга тушиб қолди — Газетадан

Гапирай деса, тилдан қолганга ўхшайди — Саид Аҳмад, Лаъли Бадахшон

Бу замонда.. ким бой бўлса, унинг оғзи катта, тили узун — Ойбек, Танланган асарлар

Бегимхоннинг тили узун бўлиб кетди. Энди у нима деса, дея олади — И. Раҳим, Чин муҳаббат

Низомиддиннинг исмини Қавом ҳазратлари қўйганлари, Бадиани келин қиламан, деб тилларидан бол томиб гапирганлари ҳаммага маълум-ку! — Мирмуҳсин, Меъмор

Сени, бошқа курсдошларини тилидан қўймайди

Бувим ойимларни яхши кўрардилар. Ҳозир ҳам сира тилларидан қўймайдилар — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ

Ёш бўлса ҳам, тилини бермайди

Биласанми, тўртта одамнинг орасига кириб, ҳали тилимни бермаганман-а! — С. Аҳмад, Ханка билан Танка

Тўқли мерган Тўғонбекни мақташга бошлаган эди, Тўғонбек унга хўмрайиб, тилини кесди — Ойбек, Навоий

Дарвеш гов яна бу ерда ҳам тилини тиймай, чатоқ қилди. Барча бекларни ёмонлаб, қарғаб, оловга мой сепди — Пиримқул Қодиров, Юлдузли тунлар

Зулфиқор бу гапни эшитиши билан тилини тишлади, сукут қилди — Мирмуҳсин, Меъмор

Бир кун кечди тилини тишлаб, На хурсандман, на хафа ундан — Рауф Парфи, Кўзлар

4. Фикр ифодалаш, алоқа қуроли бўлиб хизмат қиладиган товуш, сўз ва грамматик воситалар тизими. Она тили - инсон ўз миллатига мансуб кишилар доирасида ўрганган, шу миллатга мансуб бўлган тил

Ўзбек тили

Рус тили

Инглиз тили

Форс тили

Чет тилларни яхши билмоқ

[Зайниддин] Ҳиротнинг кўча йигитлари билан уларнинг ўз тилида, руҳида бир нафас ҳангамалашар — Ойбек, Навоий

Одатда ижодкор бирон китоб ёки ҳужжатни бир тилдан иккинчи тилга таржима қилмоқчи бўлса, у аввало ўша оригиналнинг том маъносини чуқур билмоғи лозим — Х. Ёдгоров, Ҳаёт тўлқинлари

Она тилим - ўзбек тили

Меъморнинг сезишича, бу гўлдираш уларнинг ўз она тилида эди — Мирмуҳсин, Меъмор

5. Нутқнинг ўзига хос ифода воситалари ва б. хусусиятлари фарқланадиган бир тури

Бадиий асар тили

Сўзлашув тили

Деҳқонларнинг тили билан айтганда, ёʻғон чўзилиб, ингичка узиладиган пайт — Н. Фозилов, Дийдор

Болангизнинг бир мартаба "дада" деганини эшицангиз, ҳар қанақа кек эсдан чиқади. Ёш боланинг тили ҳар қанақа кўнгилни эритади — Абдулла Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

6. кўчма Инсондан бошқа нарсаларнинг ўзаро бир-бирини тушунишга хизмат қиладиган воситаси, ифода воситаси (белгиси)

Қуш тилини қуш билади — Мақол

Узоқ-яқинларда турли-туман қушлар ўз тилларида дилшодлик қиладилар — Мирзакалон Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

7. ҳарб. Керакли маълумот олиш мақсадида қўлга олинган, тутиб келтирилган ҳарбий асир

Қўмондонлик Остонақуллар келтирган "тил"дан ҳужум жангининг планини тузиш учун энг керакли маиумотларни олди — А. Раҳмат, Эллик бир баҳодир

8. Бирор нарса, иш-фаолиятнинг моҳияти, сири

Ернинг тилини билмоқ

Рустам деҳқончиликнинг тилини яхшигина ўрганган — Ойбек, Олтин водийдан шабадалар

Бу ерда, сехлар ичра станок тилин, Бошдан оёқ ўрганган ҳаракат ёʻлин — Ғайратий