СТРУКТУРНЫЕ ЕДИНИЦЫ ЛИТОСФЕРЫ

tektonosfera geologik va fizik (reologik) mazmuniga koʻra: birinchidan — kontinental poʻst va mantiyaga, ikkinchidan — litosfera va astenosferaga boʻlinadi. Oʻz navbatida litosfera plitalarga, kontinent va okeanlarga hamda undan kichik qismlarga ajraladi. Litosferaning birinchi tartibli strukturaviy elementlari sifatida okean va kontinent ajratiladi. Ular bir-biridan poʻstning tarkibi, tuzilishi va qalinligi bilan farq qiladi. Okean poʻsti yupqa boʻlib 5—6 km, uch qatli: 1 qat choʻkindi majmua — chuqursuvli gilli, kremniyli va karbonatli choʻkindilardan (qalinligi 1 km gacha); 2 qat bazalt majmua — bazalt jinslar (ostki qismida parallel daykalar sistemasi)dan; 3 qat yuqorida gabbro, pastda yoʻl-yoʻl gabbro-ultramafit majmuadan tarkib topgan. Hozirgi davrdagi okeanlar va chuqursuvli chekka dengiz havzalarining yoshi 180 mln. yilgacha. Kontinent poʻsti qalin — 70—75 km gacha (oʻrtacha 35—40 km) boʻlib, u ham uch qatli: yuqoridagi choʻkindi qatda — asosan, kontinental yotqiziqlar; oʻrta qatda — granit-gneysli va pastki qatda — granulit-bazitli jinslar uchraydi. Kontinental poʻst jinslarining yoshi Yer yoshiga yaqin boʻlib, 4 mlrd. yilga toʻgʻri keladi. Litosfera qalinligi okeanlarda 80—100 km gacha, qitʼalarda 150—200 km gacha, baʼzan 400 km gacha (T.Jordan). Kontinentlarga shuningdek, kontinental shelflar (mas., Russ Arktikasi, kengligi 1000 km dan koʻp), yassi togʻliklar (mas., Iberiy, Kvinslend, Yangi Zelandiya va b.) va mikrokontinentlar (mas., Madagaskar, Rokoll va b.) ham mansub. Kontinentlarda poʻstning, shu bilan birga litosferaning tuzilishi, tarkibi va tektonik rejimiga koʻra birinchi tartibli birliklar ajratildi, ular ham oʻz navbatida ikkinchi tartibli birliklarga — harakatchan mintaqalar va turgʻun maydonlarga boʻlinadi. Okeanlarda birinchilari okean oʻrtaliq togʻ tizmalariga, ikkinchilari — abissal gekisliklarga boʻlinadi, kontinentlarda esa mos holda burmalanish togʻ mintaqalari — orogenlar- va platformalar- karton-, Litosferaning strukturaviy birliklari