{"headword": "СТРУКТУРНЫЕ ЕДИНИЦЫ ЛИТОСФЕРЫ", "key": "strukturnie yedinitsi litosferi", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "468"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "tektonosfera geologik va fizik (reologik) mazmuniga koʻra: birinchidan — kontinental poʻst va mantiyaga, ikkinchidan — litosfera va astenosferaga boʻlinadi. Oʻz navbatida litosfera plitalarga, kontinent va okeanlarga hamda undan kichik qismlarga ajraladi. Litosferaning birinchi tartibli strukturaviy elementlari sifatida okean va kontinent ajratiladi. Ular bir-biridan poʻstning tarkibi, tuzilishi va qalinligi bilan farq qiladi. Okean poʻsti yupqa boʻlib 5—6 km, uch qatli: 1 qat choʻkindi majmua — chuqursuvli gilli, kremniyli va karbonatli choʻkindilardan (qalinligi 1 km gacha); 2 qat bazalt majmua — bazalt jinslar (ostki qismida parallel daykalar sistemasi)dan; 3 qat yuqorida gabbro, pastda yoʻl-yoʻl gabbro-ultramafit majmuadan tarkib topgan. Hozirgi davrdagi okeanlar va chuqursuvli chekka dengiz havzalarining yoshi 180 mln. yilgacha. Kontinent poʻsti qalin — 70—75 km gacha (oʻrtacha 35—40 km) boʻlib, u ham uch qatli: yuqoridagi choʻkindi qatda — asosan, kontinental yotqiziqlar; oʻrta qatda — granit-gneysli va pastki qatda — granulit-bazitli jinslar uchraydi. Kontinental poʻst jinslarining yoshi Yer yoshiga yaqin boʻlib, 4 mlrd. yilga toʻgʻri keladi. Litosfera qalinligi okeanlarda 80—100 km gacha, qitʼalarda 150—200 km gacha, baʼzan 400 km gacha (T.Jordan). Kontinentlarga shuningdek, kontinental shelflar (mas., Russ Arktikasi, kengligi 1000 km dan koʻp), yassi togʻliklar (mas., Iberiy, Kvinslend, Yangi Zelandiya va b.) va mikrokontinentlar (mas., Madagaskar, Rokoll va b.) ham mansub. Kontinentlarda poʻstning, shu bilan birga litosferaning tuzilishi, tarkibi va tektonik rejimiga koʻra birinchi tartibli birliklar ajratildi, ular ham oʻz navbatida ikkinchi tartibli birliklarga — harakatchan mintaqalar va turgʻun maydonlarga boʻlinadi. Okeanlarda birinchilari okean oʻrtaliq togʻ tizmalariga, ikkinchilari — abissal gekisliklarga boʻlinadi, kontinentlarda esa mos holda burmalanish togʻ mintaqalari — orogenlar- va platformalar- karton-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "СТРУКТУРНЫЕ ЕДИНИЦЫ ЛИТОСФЕРЫ — Литосферанинг структуравий бирликлари", "raw_meaning": "тектоносфера геологик ва физик (реологик) мазмунига кўра: биринчидан — континентал пўст ва мантияга, иккинчидан — литосфера ва астеносферага бўлинади. Ўз навбатида литосфера плиталарга, континент ва океанларга ҳамда ундан кичик қисмларга ажралади. Литосферанинг биринчи тартибли структуравий элементлари сифатида океан ва континент ажратилади. Улар бир-биридан пўстнинг таркиби, тузилиши ва қалинлиги билан фарқ қилади. Океан пўсти юпқа бўлиб 5—6 км, уч қатли: 1 қат чўкинди мажмуа — чуқурсувли гилли, кремнийли ва карбонатли чўкиндилардан (қалинлиги 1 км гача); 2 қат базальт мажмуа — базальт жинслар (остки қисмида параллель дайкалар системаси)дан; 3 қат юқорида габбро, пастда йўл-йўл габбро-ультрамафит мажмуадан таркиб топган. Ҳозирги даврдаги океанлар ва чуқурсувли чекка денгиз ҳавзаларининг ёши 180 млн. йилгача. Континент пўсти қалин — 70—75 км гача (ўртача 35—40 км) бўлиб, у ҳам уч қатли: юқоридаги чўкинди қатда — асосан, континентал ётқизиқлар; ўрта қатда — гранит-гнейсли ва пастки қатда — гранулит-базитли жинслар учрайди. Континентал пўст жинсларининг ёши Ер ёшига яқин бўлиб, 4 млрд. йилга тўғри келади. Литосфера қалинлиги океанларда 80—100 км гача, қитъаларда 150—200 км гача, баъзан 400 км гача (Т.Жордан). Континентларга шунингдек, континентал шельфлар (мас., Русс Арктикаси, кенглиги 1000 км дан кўп), ясси тоғликлар (мас., Иберий, Квинсленд, Янги Зеландия ва б.) ва микроконтинентлар (мас., Мадагаскар, Роколл ва б.) ҳам мансуб. Континентларда пўстнинг, шу билан бирга литосферанинг тузилиши, таркиби ва тектоник режимига кўра биринчи тартибли бирликлар ажратилди, улар ҳам ўз навбатида иккинчи тартибли бирликларга — ҳаракатчан минтақалар ва турғун майдонларга бўлинади. Океанларда биринчилари океан ўрталиқ тоғ тизмаларига, иккинчилари — абиссаль гекисликларга бўлинади, континентларда эса мос ҳолда бурмаланиш тоғ минтақалари — орогенлар- ва платформалар- картон-"}}]}