СПРЕДИНГ ОКЕАНИЧЕСКОГО ДНА

Океан туби спрединги — плиталар тектоникасининг асосий консепсияларидан бири бўлиб, унга кўра замонавий океанлар туби бир йилда 2—4 см дан (Атлантика ва Ҳинд океанлари) 18—21 см гача (Тинч океан) ўсмоқда, яъни 1 млн. йилда бир неча ўн километрга кўтарилоқда. Таъкидлаш лозимки, чуқур сувли океан ҳавзаларининг асосий қисми континентларнинг силжишидан ҳосил бўлган, ундаги океан пўсти океан тоғ тизмаларининг ўқ зонасида симметрик кўринишда юзага келадиган аккреция жараёнлари таъсирида вужудга келади. Ўқ зонасининг симметрик кенгайиши океан ўрталиқ тоғларидаги рифт ҳавзаларининг пайдо бўлишига олиб келади. О.т.с. консепсияси қуйидаги шароитларда ўз тасдиғини топади: 1) океан ўрталиқ тоғ тизмаларидаги рифт ҳавзалари чегарасида кичик фокусли зилзилалар ўчоғида ҳосил бўлган чуқур дарзликлар бўйлаб блокларнинг ҳаракатланишидан ер пўстининг кенгайиши кузатилади, уларнинг ёʻналиши одатда ҳавзалар чўзиқлигига кўндаланг бўлади; 2) океан тубидаги базалт қатламларининг ёшига мос равишда океан чўкиндиларининг қалинлиги ва ёши ошиб боради; 3) континентларни горизонтал ёʻналишда силжиши уларнинг ўзаро ажралиш шароитларини ўзгаришига олиб келади, ўз навбатида ёриқлар шакли ҳам ўзгаради. Океан ўрталиқ тоғ тизмалари ўқига параллел ва симметрик жойлашган океан пўстининг магнитлик аномалияси мавжудлиги O.t.s.ning исботидир. Магнит аномалиясининг изоҳи Ф.А. Вайн ва Д.Х.Метюз томонидан биринчи маротаба 1963 йили берилди, унга кўра океан ўрталиқ тоғ тизмаларининг юқори қисмида ҳосил бўлган магнит аномалияси маълумотлари таҳлили охирги бир неча миллион йил давомида спрединг тезлиги деярли ўзгармаганлигини кўрсатди. 1960 йили Хесс океан ҳавзаси ёшини ва денгиз туби спрединги тезлигини баҳолади. Бундай маълумотлар океан атрофидаги континентлар чеккалари геологиясини ва айрим континентлардаги фауналарни изчиллик билан ўрганиш ва ажратиш орқали олинди. Унга кўра, Жанубий ва Марказий Атлантиканинг ажралиши мос ҳолда 100 ва 200 млн. йил аввал содир бўлган, тоғ тизмасининг бир қаноти учун спрединг тезлиги 1—2 см/йил деб белгиланган. Кейинчалик маълум бўлишича, аномалиялар рифт водийсида янги ҳосил бўлаётган пўстдаги Ернинг магнит майдони инверсияси (тескари ёʻналиши)ни ифодалар экан. Океан пўсти ҳосил бўлаётган рифт водийсининг релефи аномалия ҳосил қилувчи жисмларнинг тўғри чизиқ шаклда