{"headword": "СПРЕДИНГ ОКЕАНИЧЕСКОГО ДНА", "key": "spreding okeanicheskogo dna", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "462"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Okean tubi spredingi — plitalar tektonikasining asosiy konsepsiyalaridan biri boʻlib, unga koʻra zamonaviy okeanlar tubi bir yilda 2—4 sm dan (Atlantika va Hind okeanlari) 18—21 sm gacha (Tinch okean) oʻsmoqda, yaʼni 1 mln. yilda bir necha oʻn kilometrga koʻtariloqda. Taʼkidlash lozimki, chuqur suvli okean havzalarining asosiy qismi kontinentlarning siljishidan hosil boʻlgan, undagi okean poʻsti okean togʻ tizmalarining oʻq zonasida simmetrik koʻrinishda yuzaga keladigan akkretsiya jarayonlari taʼsirida vujudga keladi. Oʻq zonasining simmetrik kengayishi okean oʻrtaliq togʻlaridagi rift havzalarining paydo boʻlishiga olib keladi. O.t.s. konsepsiyasi quyidagi sharoitlarda oʻz tasdigʻini topadi: 1) okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridagi rift havzalari chegarasida kichik fokusli zilzilalar oʻchogʻida hosil boʻlgan chuqur darzliklar boʻylab bloklarning harakatlanishidan yer poʻstining kengayishi kuzatiladi, ularning yoʻnalishi odatda havzalar choʻziqligiga koʻndalang boʻladi; 2) okean tubidagi bazalt qatlamlarining yoshiga mos ravishda okean choʻkindilarining qalinligi va yoshi oshib boradi; 3) kontinentlarni gorizontal yoʻnalishda siljishi ularning oʻzaro ajralish sharoitlarini oʻzgarishiga olib keladi, oʻz navbatida yoriqlar shakli ham oʻzgaradi. Okean oʻrtaliq togʻ tizmalari oʻqiga parallel va simmetrik joylashgan okean poʻstining magnitlik anomaliyasi mavjudligi O.t.s.ning isbotidir. Magnit anomaliyasining izohi F.A. Vayn va D.X.Metyuz tomonidan birinchi marotaba 1963 yili berildi, unga koʻra okean oʻrtaliq togʻ tizmalarining yuqori qismida hosil boʻlgan magnit anomaliyasi maʼlumotlari tahlili oxirgi bir necha million yil davomida spreding tezligi deyarli oʻzgarmaganligini koʻrsatdi. 1960 yili Xess okean havzasi yoshini va dengiz tubi spredingi tezligini baholadi. Bunday maʼlumotlar okean atrofidagi kontinentlar chekkalari geologiyasini va ayrim kontinentlardagi faunalarni izchillik bilan oʻrganish va ajratish orqali olindi. Unga koʻra, Janubiy va Markaziy Atlantikaning ajralishi mos holda 100 va 200 mln. yil avval sodir boʻlgan, togʻ tizmasining bir qanoti uchun spreding tezligi 1—2 sm/yil deb belgilangan. Keyinchalik maʼlum boʻlishicha, anomaliyalar rift vodiysida yangi hosil boʻlayotgan poʻstdagi Yerning magnit maydoni inversiyasi (teskari yoʻnalishi)ni ifodalar ekan. Okean poʻsti hosil boʻlayotgan rift vodiysining relefi anomaliya hosil qiluvchi jismlarning toʻgʻri chiziq shaklda", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "СПРЕДИНГ ОКЕАНИЧЕСКОГО ДНА", "raw_meaning": "Океан туби спрединги — плиталар тектоникасининг асосий концепцияларидан бири бўлиб, унга кўра замонавий океанлар туби бир йилда 2—4 см дан (Атлантика ва Ҳинд океанлари) 18—21 см гача (Тинч океан) ўсмоқда, яъни 1 млн. йилда бир неча ўн километрга кўтарилоқда. Таъкидлаш лозимки, чуқур сувли океан ҳавзаларининг асосий қисми континентларнинг силжишидан ҳосил бўлган, ундаги океан пўсти океан тоғ тизмаларининг ўқ зонасида симметрик кўринишда юзага келадиган аккреция жараёнлари таъсирида вужудга келади. Ўқ зонасининг симметрик кенгайиши океан ўрталиқ тоғларидаги рифт ҳавзаларининг пайдо бўлишига олиб келади. О.т.с. концепцияси қуйидаги шароитларда ўз тасдиғини топади: 1) океан ўрталиқ тоғ тизмаларидаги рифт ҳавзалари чегарасида кичик фокусли зилзилалар ўчоғида ҳосил бўлган чуқур дарзликлар бўйлаб блокларнинг ҳаракатланишидан ер пўстининг кенгайиши кузатилади, уларнинг йўналиши одатда ҳавзалар чўзиқлигига кўндаланг бўлади; 2) океан тубидаги базальт қатламларининг ёшига мос равишда океан чўкиндиларининг қалинлиги ва ёши ошиб боради; 3) континентларни горизонтал йўналишда силжиши уларнинг ўзаро ажралиш шароитларини ўзгаришига олиб келади, ўз навбатида ёриқлар шакли ҳам ўзгаради. Океан ўрталиқ тоғ тизмалари ўқига параллель ва симметрик жойлашган океан пўстининг магнитлик аномалияси мавжудлиги О.т.с.нинг исботидир. Магнит аномалиясининг изоҳи Ф.А. Вайн ва Д.Х.Метьюз томонидан биринчи маротаба 1963 йили берилди, унга кўра океан ўрталиқ тоғ тизмаларининг юқори қисмида ҳосил бўлган магнит аномалияси маълумотлари таҳлили охирги бир неча миллион йил давомида спрединг тезлиги деярли ўзгармаганлигини кўрсатди. 1960 йили Хесс океан ҳавзаси ёшини ва денгиз туби спрединги тезлигини баҳолади. Бундай маълумотлар океан атрофидаги континентлар чеккалари геологиясини ва айрим континентлардаги фауналарни изчиллик билан ўрганиш ва ажратиш орқали олинди. Унга кўра, Жанубий ва Марказий Атлантиканинг ажралиши мос ҳолда 100 ва 200 млн. йил аввал содир бўлган, тоғ тизмасининг бир қаноти учун спрединг тезлиги 1—2 см/йил деб белгиланган. Кейинчалик маълум бўлишича, аномалиялар рифт водийсида янги ҳосил бўлаётган пўстдаги Ернинг магнит майдони инверсияси (тескари йўналиши)ни ифодалар экан. Океан пўсти ҳосил бўлаётган рифт водийсининг рельефи аномалия ҳосил қилувчи жисмларнинг тўғри чизиқ шаклда"}}]}