СПРЕДИНГ ОКЕАНИЧЕСКОГО ДНА

Okean tubi spredingi — plitalar tektonikasining asosiy konsepsiyalaridan biri boʻlib, unga koʻra zamonaviy okeanlar tubi bir yilda 2—4 sm dan (Atlantika va Hind okeanlari) 18—21 sm gacha (Tinch okean) oʻsmoqda, yaʼni 1 mln. yilda bir necha oʻn kilometrga koʻtariloqda. Taʼkidlash lozimki, chuqur suvli okean havzalarining asosiy qismi kontinentlarning siljishidan hosil boʻlgan, undagi okean poʻsti okean togʻ tizmalarining oʻq zonasida simmetrik koʻrinishda yuzaga keladigan akkretsiya jarayonlari taʼsirida vujudga keladi. Oʻq zonasining simmetrik kengayishi okean oʻrtaliq togʻlaridagi rift havzalarining paydo boʻlishiga olib keladi. O.t.s. konsepsiyasi quyidagi sharoitlarda oʻz tasdigʻini topadi: 1) okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridagi rift havzalari chegarasida kichik fokusli zilzilalar oʻchogʻida hosil boʻlgan chuqur darzliklar boʻylab bloklarning harakatlanishidan yer poʻstining kengayishi kuzatiladi, ularning yoʻnalishi odatda havzalar choʻziqligiga koʻndalang boʻladi; 2) okean tubidagi bazalt qatlamlarining yoshiga mos ravishda okean choʻkindilarining qalinligi va yoshi oshib boradi; 3) kontinentlarni gorizontal yoʻnalishda siljishi ularning oʻzaro ajralish sharoitlarini oʻzgarishiga olib keladi, oʻz navbatida yoriqlar shakli ham oʻzgaradi. Okean oʻrtaliq togʻ tizmalari oʻqiga parallel va simmetrik joylashgan okean poʻstining magnitlik anomaliyasi mavjudligi O.t.s.ning isbotidir. Magnit anomaliyasining izohi F.A. Vayn va D.X.Metyuz tomonidan birinchi marotaba 1963 yili berildi, unga koʻra okean oʻrtaliq togʻ tizmalarining yuqori qismida hosil boʻlgan magnit anomaliyasi maʼlumotlari tahlili oxirgi bir necha million yil davomida spreding tezligi deyarli oʻzgarmaganligini koʻrsatdi. 1960 yili Xess okean havzasi yoshini va dengiz tubi spredingi tezligini baholadi. Bunday maʼlumotlar okean atrofidagi kontinentlar chekkalari geologiyasini va ayrim kontinentlardagi faunalarni izchillik bilan oʻrganish va ajratish orqali olindi. Unga koʻra, Janubiy va Markaziy Atlantikaning ajralishi mos holda 100 va 200 mln. yil avval sodir boʻlgan, togʻ tizmasining bir qanoti uchun spreding tezligi 1—2 sm/yil deb belgilangan. Keyinchalik maʼlum boʻlishicha, anomaliyalar rift vodiysida yangi hosil boʻlayotgan poʻstdagi Yerning magnit maydoni inversiyasi (teskari yoʻnalishi)ni ifodalar ekan. Okean poʻsti hosil boʻlayotgan rift vodiysining relefi anomaliya hosil qiluvchi jismlarning toʻgʻri chiziq shaklda