САМОВОСПЛАМЕНЕНИЕ

резкое самоускорение экзотермических химических реакций, начальная стадия горения. Происходит при определенных (критических) условиях (температура, размеры реакционного сосуда и др.) из-за того, что выделение тепла в ходе реакции превышает его отдачу в окружающую среду.Oʻz-oʻzidan alangalanish – ekzotermik kimyoviy reaksiyalarning keskin oʻz-oʻzidan tezlashishi, yonishning boshlangʻich boskichi. Anik (kritik) sharoitlarda (xarorat, reaksiya idishining oʻlchamlari va boshq.) reaksiya davomida issiklik ajralib chikishi uning atrof muhitga uzatilish darajasidan oshib ketishi sababli sodir boʻladi.

maʼlum sharoitda olov yoki qizigan jism bilan bevosita bogʻlanmay yonadigan aralashmaning alangalanishi. Tabiatda Oʻ.-oʻ.a. issiqli yoki zanjirli boʻladi. Issiqli Oʻ.-oʻ.a. sababining sifat shakli toʻgʻrisidagi tushuncha Ya.Vant-Goff (1883) tomonidan taʼriflangan. Issiqli Oʻ.-oʻ.a. nazariyasini N.N.Semyonov (1928) ishlab chiqqan. Sekin oʻtayotgan ekzotermik reaksiyada ajralib chiqayotgan issiqlik tashqi muhitga tarqaladi, temperatura, bosim va issiqlik tarqalishining maʼlum sharoitida issiqlik tashqi muhitga tarqalishga ulgurmaydi, natijada reaksiya zonasida temperatura toʻxtovsiz koʻtariladi. Temperaturaning oʻsishi bilan reaksiya va issiqlikning hosil boʻlish tezligi koʻpayadi. Shuningdek, issiqlik tarqalish tezligi ham oshadi, lekin u reaksiya tezligiga nisbatan sekinroq boʻladi. Ajralib chiqayotgan issiqlikning tarqalish tezligidan oshib borayotgan temperatura Oʻ.-oʻ.a. temperaturasi deb ataladi. U kimyoviy aralashmaning tarkibi va issiqlik tarqalish sharoitiga bogʻliq. Oʻz-oʻzidan alangalanish temperaturasidan boshlab aralashma oʻz-oʻzidan isishining toʻxtovsiz oʻsishi va reaksiyaning oʻz-oʻzidan tezlashishi vujudga keladi, natijada Oʻ.-oʻ.a.ga yoki portlashga sabab boʻladi. Issiqli Oʻ.-oʻ.a. nazariyasi, agar yonuvchi gaz aralashmasi issiqlik koʻrsatkichlari (issiqlik samarasi, issiqlik oʻtkazuvchanligi) va yonish reaksiyasi kinetikasi (tezlik konstantasi, faollashish energiyasi) berilgan boʻlsa, Oʻ.-oʻ.a. temperaturasini hisoblashga imkon beradi. Zanjirli alangalanish nazariyasi Semenov (1928) fikricha, tashqi sharoitda zanjirning tarmoqlanish tezligi, uning uzilish tezligidan ortiq boʻladi. Bunda sekin kechayotgan reaksiya oʻz-oʻzidan tezlashib ketadi. Aralashmaning temperaturasini unchalik ahamiyati boʻlmaydi. Aralashmaning temperaturasi oʻzgarmasdan ushlab turilganda ham, zanjirning tarmoqlanishi hisobiga reaksiya oʻz-oʻzidan tezlashib davom etadi. Oʻ.-oʻ.a.ning issiqli va zanjirli turlarining birgalikda sodir boʻladigan kombinatsiyalashgan turi keng tarqalgan. Issiqli va zanjirli Oʻ.-oʻ.a. nazariyalarining miqdoriy xulosalari, oksidlanish va xususan, yonish bilan bogʻliq boʻlgan ishlab chiqarish hisoblarida katta amaliy ahamiyatga ega., Oʻz-oʻzidan alangalanish