{"headword": "САМОВОСПЛАМЕНЕНИЕ", "key": "samovosplamenenie", "entries": [{"dictionary": {"name": "Словарь чрезвычайных ситуаций", "title": "ФАВҚУЛОДДА ВАЗИЯТЛАР", "kind": "Терминологический", "imprint": "Турагалов, Т.Ж.; Ильясова, З.Ф. (2016). ФАВҚУЛОДДА ВАЗИЯТЛАР. Tashkent: Ўзбекистон Республикаси ФВВ Фуқаро Муҳофазаси институти минитипографияси.", "url": "https://til.uz/lugatlar/favqulodda-vaziyatlar/", "page": "156"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "резкое самоускорение экзотермических химических реакций, начальная стадия горения. Происходит при определенных (критических) условиях (температура, размеры реакционного сосуда и др.) из-за того, что выделение тепла в ходе реакции превышает его отдачу в окружающую среду.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "САМОВОСПЛАМЕНЕНИЕ", "raw_meaning": "резкое самоускорение экзотермических химических реакций, начальная стадия горения. Происходит при определенных (критических) условиях (температура, размеры реакционного сосуда и др.) из-за того, что выделение тепла в ходе реакции превышает его отдачу в окружающую среду. Ўз-ўзидан алангаланиш – экзотермик кимёвий реакцияларнинг кескин ўз-ўзидан тезлашиши, ёнишнинг бошланғич боскичи. Аник (критик) шароитларда (харорат, реакция идишининг ўлчамлари ва бошқ.) реакция давомида иссиклик ажралиб чикиши унинг атроф муҳитга узатилиш даражасидан ошиб кетиши сабабли содир бўлади."}}, {"dictionary": {"name": "Толковый словарь нефтегазовой промышленности", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Терминологический", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "438"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "maʼlum sharoitda olov yoki qizigan jism bilan bevosita bogʻlanmay yonadigan aralashmaning alangalanishi. Tabiatda Oʻ.-oʻ.a. issiqli yoki zanjirli boʻladi. Issiqli Oʻ.-oʻ.a. sababining sifat shakli toʻgʻrisidagi tushuncha Ya.Vant-Goff (1883) tomonidan taʼriflangan. Issiqli Oʻ.-oʻ.a. nazariyasini N.N.Semyonov (1928) ishlab chiqqan. Sekin oʻtayotgan ekzotermik reaksiyada ajralib chiqayotgan issiqlik tashqi muhitga tarqaladi, temperatura, bosim va issiqlik tarqalishining maʼlum sharoitida issiqlik tashqi muhitga tarqalishga ulgurmaydi, natijada reaksiya zonasida temperatura toʻxtovsiz koʻtariladi. Temperaturaning oʻsishi bilan reaksiya va issiqlikning hosil boʻlish tezligi koʻpayadi. Shuningdek, issiqlik tarqalish tezligi ham oshadi, lekin u reaksiya tezligiga nisbatan sekinroq boʻladi. Ajralib chiqayotgan issiqlikning tarqalish tezligidan oshib borayotgan temperatura Oʻ.-oʻ.a. temperaturasi deb ataladi. U kimyoviy aralashmaning tarkibi va issiqlik tarqalish sharoitiga bogʻliq. Oʻz-oʻzidan alangalanish temperaturasidan boshlab aralashma oʻz-oʻzidan isishining toʻxtovsiz oʻsishi va reaksiyaning oʻz-oʻzidan tezlashishi vujudga keladi, natijada Oʻ.-oʻ.a.ga yoki portlashga sabab boʻladi. Issiqli Oʻ.-oʻ.a. nazariyasi, agar yonuvchi gaz aralashmasi issiqlik koʻrsatkichlari (issiqlik samarasi, issiqlik oʻtkazuvchanligi) va yonish reaksiyasi kinetikasi (tezlik konstantasi, faollashish energiyasi) berilgan boʻlsa, Oʻ.-oʻ.a. temperaturasini hisoblashga imkon beradi. Zanjirli alangalanish nazariyasi Semenov (1928) fikricha, tashqi sharoitda zanjirning tarmoqlanish tezligi, uning uzilish tezligidan ortiq boʻladi. Bunda sekin kechayotgan reaksiya oʻz-oʻzidan tezlashib ketadi. Aralashmaning temperaturasini unchalik ahamiyati boʻlmaydi. Aralashmaning temperaturasi oʻzgarmasdan ushlab turilganda ham, zanjirning tarmoqlanishi hisobiga reaksiya oʻz-oʻzidan tezlashib davom etadi. Oʻ.-oʻ.a.ning issiqli va zanjirli turlarining birgalikda sodir boʻladigan kombinatsiyalashgan turi keng tarqalgan. Issiqli va zanjirli Oʻ.-oʻ.a. nazariyalarining miqdoriy xulosalari, oksidlanish va xususan, yonish bilan bogʻliq boʻlgan ishlab chiqarish hisoblarida katta amaliy ahamiyatga ega.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "САМОВОСПЛАМЕНЕНИЕ — Ўз-ўзидан алангаланиш", "raw_meaning": "маълум шароитда олов ёки қизиган жисм билан бевосита боғланмай ёнадиган аралашманинг алангаланиши. Табиатда Ў.-ў.а. иссиқли ёки занжирли бўлади. Иссиқли Ў.-ў.а. сабабининг сифат шакли тўғрисидаги тушунча Я.Вант-Гофф (1883) томонидан таърифланган. Иссиқли Ў.-ў.а. назариясини Н.Н.Семёнов (1928) ишлаб чиққан. Секин ўтаётган экзотермик реакцияда ажралиб чиқаётган иссиқлик ташқи муҳитга тарқалади, температура, босим ва иссиқлик тарқалишининг маълум шароитида иссиқлик ташқи муҳитга тарқалишга улгурмайди, натижада реакция зонасида температура тўхтовсиз кўтарилади. Температуранинг ўсиши билан реакция ва иссиқликнинг ҳосил бўлиш тезлиги кўпаяди. Шунингдек, иссиқлик тарқалиш тезлиги ҳам ошади, лекин у реакция тезлигига нисбатан секинроқ бўлади. Ажралиб чиқаётган иссиқликнинг тарқалиш тезлигидан ошиб бораётган температура Ў.-ў.а. температураси деб аталади. У кимёвий аралашманинг таркиби ва иссиқлик тарқалиш шароитига боғлиқ. Ўз-ўзидан алангаланиш температурасидан бошлаб аралашма ўз-ўзидан исишининг тўхтовсиз ўсиши ва реакциянинг ўз-ўзидан тезлашиши вужудга келади, натижада Ў.-ў.а.га ёки портлашга сабаб бўлади. Иссиқли Ў.-ў.а. назарияси, агар ёнувчи газ аралашмаси иссиқлик кўрсаткичлари (иссиқлик самараси, иссиқлик ўтказувчанлиги) ва ёниш реакцияси кинетикаси (тезлик константаси, фаоллашиш энергияси) берилган бўлса, Ў.-ў.а. температурасини ҳисоблашга имкон беради. Занжирли алангаланиш назарияси Семенов (1928) фикрича, ташқи шароитда занжирнинг тармоқланиш тезлиги, унинг узилиш тезлигидан ортиқ бўлади. Бунда секин кечаётган реакция ўз-ўзидан тезлашиб кетади. Аралашманинг температурасини унчалик аҳамияти бўлмайди. Аралашманинг температураси ўзгармасдан ушлаб турилганда ҳам, занжирнинг тармоқланиши ҳисобига реакция ўз-ўзидан тезлашиб давом этади. Ў.-ў.а.нинг иссиқли ва занжирли турларининг биргаликда содир бўладиган комбинациялашган тури кенг тарқалган. Иссиқли ва занжирли Ў.-ў.а. назарияларининг миқдорий хулосалари, оксидланиш ва хусусан, ёниш билан боғлиқ бўлган ишлаб чиқариш ҳисобларида катта амалий аҳамиятга эга."}}]}