Рубаи

Фалсафий, ишқий, ижтимоий-сиёсий, ахлоқий ва диний мазмунларда ёзилган тўрт мисрадан иборат лирик турга мансуб мустақил жанр. Рубоий асосан Шарқ поезиясида мавжуд бўлиб, аслида халқ шеъриятидаги тўртликлар унга асос бўлган. Кейинчалик поезияда аруз системаси ҳукмрон мавқе эгаллагач, рубоий ҳазаж баҳрининг ахрам ва ахраб шажарасидагина яратилди, холос. Натижада, рубоий араб, форс-тожик ва ўзбек, шунингдек, бошқа туркий халқлар классик адабиётида анъанавий вазнда яратилди ва бу вазн барқарор тусга кирди. Рубоийнинг қофияланиш системаси икки хилдир. Аксарият рубоийлар а-а-б-а тарзида қофияланади ва улар хосий рубоийлар дейилади. Иккинчи хил рубоийларда эса тўртала мисра ҳам қофияланган бўлади. Бундай рубоийларнинг оҳангдорлиги юксак бўлиб, улар рубоийи тарона деб юритилади. Навоийнинг кўпчилик рубоийлари ана шундай қофияланиш асосида яратилган. Шарқ халқларининг классик шеъриятида рубоий жанрининг тараққиёти Бобо Тоҳир Урёний (Х асрнинг охири, ХИ асрнинг биринчи ярми), Умар Хайём (ХИИ аср), Жомий, Навоий, Бобир, Хожа, Ҳувайдо, Огаҳий каби жуда кўп шоирларнинг номлари билан боғлиқдир. Рубоий шакл жиҳатидан ихчам бўлса ҳам, бироқ у катта фалсафий умумлашмаларни ифодалаши билан алоҳида ажралиб туради. Шунинг учун ҳам ҳар қандай тўрт мисрадан иборат мустақил шеърий асарни рубоий деб ҳисоблаш мумкин эмас. Рубоий учун мезон ҳисобланган вазний асос мазкур жанрнинг табиатини белгиловчи омил бўла олмайди. Чунки халқ шеъриятидаги тўртликлардан шаклий асос олган рубоий поезиядаги ҳукмрон шеърий вазнларга қараб ўз доирасини кенгайтириши ҳам мумкин. Масалан, рубоийнинг фақат ҳазаж баҳрининг ахрам ва ахраб шажарасида яратилиши адабиётимизда аруз вазнининг етакчилик, ҳукмронлик қилган даври, яъни классик поезия учун хосдир. Ҳозирги поезияда эса рубоий аруздаги махсус вазнлар билан бир қаторда, бармоқ системасида ҳам яратилмоқда. Бу поезиядаги бармоқ системасининг ҳукмрон мавқега кўтарилиши билан боғлиқдир. Демак, рубоий жанри учун асосий белги энг аввало мазмуннинг ихчам ва лўнда шакл-, рубоий