{"headword": "RUBAİ", "key": "rubai", "entries": [{"dictionary": {"name": "Узбекско-турецкий толковый словарь", "title": "Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Переводной", "imprint": "Рафиев, Абдурозиқ; Ўзтурк, Тунжай; Ўзтурк, Юксал; Худойбердиев, Жўра; Мирҳаким, Мирсанжар; Билен, Исмоил; Айдўған, Танер; Аннаев, Аброр (1997). Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Ўзбек-турк лицейлари нашри / Özbek-Türk Liseleri Yayınları.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbekcha-turkcha-va-turkcha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "535"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Divan edebiyatında dört dizeden oluşan şiir, dörtlük.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "RUBAİ", "raw_meaning": "РУБОИЙ Divan edebiyatında dört dizeden oluşan şiir, dörtlük."}}, {"dictionary": {"name": "Толковый словарь литературоведческих терминов", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Терминологический", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "263"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "ар. رباعی — тўртлик сўзидан", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Falsafiy, ishqiy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy va diniy mazmunlarda yozilgan toʻrt misradan iborat lirik turga mansub mustaqil janr. Ruboiy asosan Sharq poeziyasida mavjud boʻlib, aslida xalq sheʼriyatidagi toʻrtliklar unga asos boʻlgan. Keyinchalik poeziyada aruz sistemasi hukmron mavqe egallagach, ruboiy hazaj bahrining axram va axrab shajarasidagina yaratildi, xolos. Natijada, ruboiy arab, fors-tojik va oʻzbek, shuningdek, boshqa turkiy xalqlar klassik adabiyotida anʼanaviy vaznda yaratildi va bu vazn barqaror tusga kirdi. Ruboiyning qofiyalanish sistemasi ikki xildir. Aksariyat ruboiylar a-a-b-a tarzida qofiyalanadi va ular xosiy ruboiylar deyiladi. Ikkinchi xil ruboiylarda esa toʻrtala misra ham qofiyalangan boʻladi. Bunday ruboiylarning ohangdorligi yuksak boʻlib, ular ruboiyi tarona deb yuritiladi. Navoiyning koʻpchilik ruboiylari ana shunday qofiyalanish asosida yaratilgan. Sharq xalqlarining klassik sheʼriyatida ruboiy janrining taraqqiyoti Bobo Tohir Uryoniy (X asrning oxiri, XI asrning birinchi yarmi), Umar Xayyom (XII asr), Jomiy, Navoiy, Bobir, Xoja, Huvaydo, Ogahiy kabi juda koʻp shoirlarning nomlari bilan bogʻliqdir. Ruboiy shakl jihatidan ixcham boʻlsa ham, biroq u katta falsafiy umumlashmalarni ifodalashi bilan alohida ajralib turadi. Shuning uchun ham har qanday toʻrt misradan iborat mustaqil sheʼriy asarni ruboiy deb hisoblash mumkin emas. Ruboiy uchun mezon hisoblangan vazniy asos mazkur janrning tabiatini belgilovchi omil boʻla olmaydi. Chunki xalq sheʼriyatidagi toʻrtliklardan shakliy asos olgan ruboiy poeziyadagi hukmron sheʼriy vaznlarga qarab oʻz doirasini kengaytirishi ham mumkin. Masalan, ruboiyning faqat hazaj bahrining axram va axrab shajarasida yaratilishi adabiyotimizda aruz vaznining yetakchilik, hukmronlik qilgan davri, yaʼni klassik poeziya uchun xosdir. Hozirgi poeziyada esa ruboiy aruzdagi maxsus vaznlar bilan bir qatorda, barmoq sistemasida ham yaratilmoqda. Bu poeziyadagi barmoq sistemasining hukmron mavqega koʻtarilishi bilan bogʻliqdir. Demak, ruboiy janri uchun asosiy belgi eng avvalo mazmunning ixcham va loʻnda shakl-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Рубаи", "raw_meaning": "(ар. رباعی — тўртлик сўзидан) — рубоий. Фалсафий, ишқий, ижтимоий-сиёсий, ахлоқий ва диний мазмунларда ёзилган тўрт мисрадан иборат лирик турга мансуб мустақил жанр. Рубоий асосан Шарқ поэзиясида мавжуд бўлиб, аслида халқ шеъриятидаги тўртликлар унга асос бўлган. Кейинчалик поэзияда аруз системаси ҳукмрон мавқе эгаллагач, рубоий ҳазаж баҳрининг ахрам ва ахраб шажарасидагина яратилди, холос. Натижада, рубоий араб, форс-тожик ва ўзбек, шунингдек, бошқа туркий халқлар классик адабиётида анъанавий вазнда яратилди ва бу вазн барқарор тусга кирди. Рубоийнинг қофияланиш системаси икки хилдир. Аксарият рубоийлар а-а-б-а тарзида қофияланади ва улар хосий рубоийлар дейилади. Иккинчи хил рубоийларда эса тўртала мисра ҳам қофияланган бўлади. Бундай рубоийларнинг оҳангдорлиги юксак бўлиб, улар рубоийи тарона деб юритилади. Навоийнинг кўпчилик рубоийлари ана шундай қофияланиш асосида яратилган. Шарқ халқларининг классик шеъриятида рубоий жанрининг тараққиёти Бобо Тоҳир Урёний (Х асрнинг охири, XI асрнинг биринчи ярми), Умар Хайём (XII аср), Жомий, Навоий, Бобир, Хожа, Ҳувайдо, Огаҳий каби жуда кўп шоирларнинг номлари билан боғлиқдир. Рубоий шакл жиҳатидан ихчам бўлса ҳам, бироқ у катта фалсафий умумлашмаларни ифодалаши билан алоҳида ажралиб туради. Шунинг учун ҳам ҳар қандай тўрт мисрадан иборат мустақил шеърий асарни рубоий деб ҳисоблаш мумкин эмас. Рубоий учун мезон ҳисобланган вазний асос мазкур жанрнинг табиатини белгиловчи омил бўла олмайди. Чунки халқ шеъриятидаги тўртликлардан шаклий асос олган рубоий поэзиядаги ҳукмрон шеърий вазнларга қараб ўз доирасини кенгайтириши ҳам мумкин. Масалан, рубоийнинг фақат ҳазаж баҳрининг ахрам ва ахраб шажарасида яратилиши адабиётимизда аруз вазнининг етакчилик, ҳукмронлик қилган даври, яъни классик поэзия учун хосдир. Ҳозирги поэзияда эса рубоий аруздаги махсус вазнлар билан бир қаторда, бармоқ системасида ҳам яратилмоқда. Бу поэзиядаги бармоқ системасининг ҳукмрон мавқега кўтарилиши билан боғлиқдир. Демак, рубоий жанри учун асосий белги энг аввало мазмуннинг ихчам ва лўнда шакл-"}}]}