Рубаи

Falsafiy, ishqiy, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy va diniy mazmunlarda yozilgan toʻrt misradan iborat lirik turga mansub mustaqil janr. Ruboiy asosan Sharq poeziyasida mavjud boʻlib, aslida xalq sheʼriyatidagi toʻrtliklar unga asos boʻlgan. Keyinchalik poeziyada aruz sistemasi hukmron mavqe egallagach, ruboiy hazaj bahrining axram va axrab shajarasidagina yaratildi, xolos. Natijada, ruboiy arab, fors-tojik va oʻzbek, shuningdek, boshqa turkiy xalqlar klassik adabiyotida anʼanaviy vaznda yaratildi va bu vazn barqaror tusga kirdi. Ruboiyning qofiyalanish sistemasi ikki xildir. Aksariyat ruboiylar a-a-b-a tarzida qofiyalanadi va ular xosiy ruboiylar deyiladi. Ikkinchi xil ruboiylarda esa toʻrtala misra ham qofiyalangan boʻladi. Bunday ruboiylarning ohangdorligi yuksak boʻlib, ular ruboiyi tarona deb yuritiladi. Navoiyning koʻpchilik ruboiylari ana shunday qofiyalanish asosida yaratilgan. Sharq xalqlarining klassik sheʼriyatida ruboiy janrining taraqqiyoti Bobo Tohir Uryoniy (X asrning oxiri, XI asrning birinchi yarmi), Umar Xayyom (XII asr), Jomiy, Navoiy, Bobir, Xoja, Huvaydo, Ogahiy kabi juda koʻp shoirlarning nomlari bilan bogʻliqdir. Ruboiy shakl jihatidan ixcham boʻlsa ham, biroq u katta falsafiy umumlashmalarni ifodalashi bilan alohida ajralib turadi. Shuning uchun ham har qanday toʻrt misradan iborat mustaqil sheʼriy asarni ruboiy deb hisoblash mumkin emas. Ruboiy uchun mezon hisoblangan vazniy asos mazkur janrning tabiatini belgilovchi omil boʻla olmaydi. Chunki xalq sheʼriyatidagi toʻrtliklardan shakliy asos olgan ruboiy poeziyadagi hukmron sheʼriy vaznlarga qarab oʻz doirasini kengaytirishi ham mumkin. Masalan, ruboiyning faqat hazaj bahrining axram va axrab shajarasida yaratilishi adabiyotimizda aruz vaznining yetakchilik, hukmronlik qilgan davri, yaʼni klassik poeziya uchun xosdir. Hozirgi poeziyada esa ruboiy aruzdagi maxsus vaznlar bilan bir qatorda, barmoq sistemasida ham yaratilmoqda. Bu poeziyadagi barmoq sistemasining hukmron mavqega koʻtarilishi bilan bogʻliqdir. Demak, ruboiy janri uchun asosiy belgi eng avvalo mazmunning ixcham va loʻnda shakl-, ruboiy