qayishmoq
қайишмоқqayishmoq
fl. 1. ayn. Mayishmoq.
Otning ingichka beli sal qayishib, uning ustidagi chavandoz asta chayqaldi. — H. Gʻulom, Mashʼal
Mingboshining buyrugʻi, erining gʻazabli hayqirigʻi bilan qaddi bukilib, oyoqlari qayisha boshlagan Joʻraxon bir necha zum oʻzini yoʻqotib turdi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
2. Tob tashlamoq, bukilmoq.
Taxta qayishib qolibdi.
3. koʻchma Biror ishga boʻy bermoq, egilmoq.
Bas endi, yota berma. Sal mehnatga ham qayish. — Gʻ. Gʻulom, Tirilgan murda
asta-sekin uy yumushlariga qayishyapti bechora. — H. Nazir, Koʻkterak shabadasi
4. koʻchma Jon kuydirmoq; boʻlishmoq.
Mansurqori aka kambagʻal oiladan boʻlgani uchun, albatta, oʻz kambagʻalga qayishardi. — N. Safarov, Olovli izlar
Bir xil qizlar bor, qiyin ahvolga tushgan yigitga koʻproq qayishadi. — P. Qodirov, Qadrim
- Beli qayishmoq 2. Beli tolib uvushib, qotib qolmoq. Koʻzlaringiz xiralanib, belingizdan kuch ketgan-da, yelkangiz bukchayib, belingiz qayishganda, ogʻir ishga buyurganlari toʻgʻrimi, axir. — Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchliNigora egarda engashib oʻtirganidan qayishib qolgan belini endi rostlagan ham ediki, qarshidagi butalar orqasidan bir koʻppak otilib chiqdi. — S. Anorboyev, OqsoyYerni belingiz qayishib topganingizda, joningiz achir edi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Qovurgʻasi qayishmoq Achinmoq, kuyinmoq. Singlim uchun qovurgʻam Qayishadi, yor-yor. — Oq olma, qizil olma.Yigitsan, qovurgʻam senga qayishadi — Murodxon
qayish I
QAYISH ' uzun charm tasma', 'kamar'. "Qani, ketdik", — dedi—da, yelkasidagi miltihning h a y i sh in i toʻgʻrilab oldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ' hayvon terisidan qirqib tayyorlanadigan kamar' maʼnosini anglatgan bu ot asli qażïsh tarzida talaf — fuz qilingan (Devon, I, 350); keyinroq ż undoshi y un — doshiga, qozirgi oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga al — mashgan, ï unlisining qatgiqlik belgisi yoʻqolgan: qażïsh > qayïsh > qäyish. Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi qay— fyuʼlining (ДС, 406) 'bukil—' maʼnosidan -(ï)sh qoʻshimchasi bilan yasalgan boʻlsa kerak
1. Pardozlanmagan, yaxshi ishlov berilmagan xom charm; past navli charm
[Sipohlar] Oq qayishdan kamar, soʻliga qilich osilib, oʻng tomoniga toʻpponcha qistirilgan, har qatorda toʻrttadan otliq kelmoqda edilar — Abdulla Qodiriy, Oʻtgan kunlar
Davidboy uzun qayish qamchisini havoga koʻtarib, jilovni boʻshatdi, otlar oldinga intilib, taraq-turuq bilan yoʻrtib ketdi — Sherali Toshmatov, Erk qushi, 1961
2. Turli maqsadlar uchun ishlatiladigan uzun charm tasma (kamar, tirkish, bogʻich va sh.k.)
Oʻktam etigini askarcha qunt bilan tozalab, qayishni boʻshatib, koʻrpachaga oʻtirdi — Oybek, Oltin vodiydan shabadalar
-Ular bir-birlarini qoʻllashadi: yasovulboshini qozikalon, qozikalonni xon, - dedi [Avaz] ustarasini qayishga qayrab turib — Jumaniyoz Sharipov, Xorazm
Badia otining oldiga kelib, uni erkaladi, egar, jabduq urib, qayishlarini mahkamlab bogʻladi — Mirmuhsin, Meʼmor
qayish II
QAYISH ' uzun charm tasma', 'kamar'. "Qani, ketdik", — dedi—da, yelkasidagi miltihning h a y i sh in i toʻgʻrilab oldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ' hayvon terisidan qirqib tayyorlanadigan kamar' maʼnosini anglatgan bu ot asli qażïsh tarzida talaf — fuz qilingan (Devon, I, 350); keyinroq ż undoshi y un — doshiga, qozirgi oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga al — mashgan, ï unlisining qatgiqlik belgisi yoʻqolgan: qażïsh > qayïsh > qäyish. Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi qay— fyuʼlining (ДС, 406) 'bukil—' maʼnosidan -(ï)sh qoʻshimchasi bilan yasalgan boʻlsa kerak
shv. Xamir ovqatning bir turi: suvda pishirilgan xamirni suzma yoki qatiq bilan aralashtirib yeyiladi