қайишмоқ
qayishmoqқайишмоқ
фл. 1. айн. Майишмоқ.
Отнинг ингичка бели сал қайишиб, унинг устидаги чавандоз аста чайқалди. — Ҳ. Ғулом, Машъал
Мингбошининг буйруғи, эрининг ғазабли ҳайқириғи билан қадди букилиб, оёқлари қайиша бошлаган Жўрахон бир неча зум ўзини ёʻқотиб турди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
2. Тоб ташламоқ, букилмоқ.
Тахта қайишиб қолибди.
3. кўчма Бирор ишга бўй бермоқ, эгилмоқ.
Бас энди, ёта берма. Сал меҳнатга ҳам қайиш. — Ғ. Ғулом, Тирилган мурда
аста-секин уй юмушларига қайишяпти бечора. — Ҳ. Назир, Кўктерак шабадаси
4. кўчма Жон куйдирмоқ; бўлишмоқ.
Мансурқори ака камбағал оиладан бўлгани учун, албатта, ўз камбағалга қайишарди. — Н. Сафаров, Оловли излар
Бир хил қизлар бор, қийин аҳволга тушган йигитга кўпроқ қайишади. — П. Қодиров, Қадрим
- Бели қайишмоқ 2. Бели толиб увушиб, қотиб қолмоқ. Кўзларингиз хираланиб, белингиздан куч кетган-да, елкангиз букчайиб, белингиз қайишганда, оғир ишга буюрганлари тўғрими, ахир. — Ш. Рашидов, Бўрондан кучлиНигора эгарда энгашиб ўтирганидан қайишиб қолган белини энди ростлаган ҳам эдики, қаршидаги буталар орқасидан бир кўппак отилиб чиқди. — С. Анорбоев, ОқсойЕрни белингиз қайишиб топганингизда, жонингиз ачир эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Қовурғаси қайишмоқ Ачинмоқ, куйинмоқ. Синглим учун қовурғам Қайишади, ёр-ёр. — Оқ олма, қизил олма.Йигицан, қовурғам сенга қайишади — Муродхон
қайиш И
ҚАЙИШ ' узун чарм тасма', 'камар'. "Қани, кетдик", — деди—да, елкасидаги милтиҳнинг ҳ а й и ш ин и тўғрилаб олди (Парда Турсун). Қадимги туркий тилда ' ҳайвон терисидан қирқиб тайёрланадиган камар' маъносини англатган бу от асли қаżïш тарзида талаф — фуз қилинган (Девон, И, 350); кейинроқ ż ундоши й ун — дошига, қозирги ўзбек тилида а унлиси ä унлисига ал — машган, ï унлисининг қатгиқлик белгиси ёʻқолган: қаżïш > қайïш > қäйиш. Бу от асли қадимги туркий тилдаги қай— фюълининг (ДС, 406) 'букил—' маъносидан -(ï)ш қўшимчаси билан ясалган бўлса керак
1. Пардозланмаган, яхши ишлов берилмаган хом чарм; паст навли чарм
[Сипоҳлар] Оқ қайишдан камар, сўлига қилич осилиб, ўнг томонига тўппонча қистирилган, ҳар қаторда тўрттадан отлиқ келмоқда эдилар — Абдулла Қодирий, Ўтган кунлар
Давидбой узун қайиш қамчисини ҳавога кўтариб, жиловни бўшатди, отлар олдинга интилиб, тарақ-туруқ билан ёʻртиб кетди — Шерали Тошматов, Эрк қуши, 1961
2. Турли мақсадлар учун ишлатиладиган узун чарм тасма (камар, тиркиш, боғич ва ш.к.)
Ўктам этигини аскарча қунт билан тозалаб, қайишни бўшатиб, кўрпачага ўтирди — Ойбек, Олтин водийдан шабадалар
-Улар бир-бирларини қўллашади: ясовулбошини қозикалон, қозикалонни хон, - деди [Аваз] устарасини қайишга қайраб туриб — Жуманиёз Шарипов, Хоразм
Бадиа отининг олдига келиб, уни эркалади, эгар, жабдуқ уриб, қайишларини маҳкамлаб боғлади — Мирмуҳсин, Меъмор
қайиш ИИ
ҚАЙИШ ' узун чарм тасма', 'камар'. "Қани, кетдик", — деди—да, елкасидаги милтиҳнинг ҳ а й и ш ин и тўғрилаб олди (Парда Турсун). Қадимги туркий тилда ' ҳайвон терисидан қирқиб тайёрланадиган камар' маъносини англатган бу от асли қаżïш тарзида талаф — фуз қилинган (Девон, И, 350); кейинроқ ż ундоши й ун — дошига, қозирги ўзбек тилида а унлиси ä унлисига ал — машган, ï унлисининг қатгиқлик белгиси ёʻқолган: қаżïш > қайïш > қäйиш. Бу от асли қадимги туркий тилдаги қай— фюълининг (ДС, 406) 'букил—' маъносидан -(ï)ш қўшимчаси билан ясалган бўлса керак
шв. Хамир овқатнинг бир тури: сувда пиширилган хамирни сузма ёки қатиқ билан аралаштириб ейилади