Психологическая школа

XIX asrning oxirgi choragida folklor va yozma adabiyotni oʻrganishda yuzaga kelgan ilmiy yoʻnalish. Bu yoʻnalishning asoschisi nemis psixologi, faylasufi, folkloristi Vilgelm Vundt (1832—1920) dir. Ijod jarayonida ijodkorning psixologik holati haqidagi taʼlimot bu yoʻnalishning asosini tashkil etadi. Vundt birinchilar qatorida miflarning yuzaga kelishi, poetik obrazlarning yaratilishi jarayonini tekshiradi. Vundt ijodiy jarayonda tush koʻrish va gallyutsinatsiyalarga katta oʻrin beradi. Uning nazariyasini «Ertaklarning paydo boʻlishi haqida» (Leypsig, 1889) hamda «Ertak» (Leypsig, 1911) kitoblarining muallifi Leyen oʻzining fantastik ertaklarini yaratishda qoʻllaydi. Vundt nazariyasi psixologiyadagi freydizm yoʻnalishining asoschisi Freydga katta taʼsir koʻrsatadi. Rus adabiyotshunosligi va folkloristikasida Vundt yoʻnalishiga bogʻliq boʻlmagan holda A. A. Potebnya (1835—1891) boshchiligida psixologik yoʻnalish yuzaga keladi. Uning fikricha, atrofni oʻrab olgan muhitni inson ongi tartibga soladi, badiiy ijod ijodkor ruhiy holatining mahsuli hisoblanadi, shu bilan birga, ijod jarayoni inson ruhiy olamini boyitadi, chuqurlashtiradi. Potebnya va Vundtning nazariyalari badiiy ijod masalasiga subyektiv qarashlari, til va poeziyadagi ramziylik — obrazlilikning ahamiyatini ortiqcha baholashi jihatidan bir-biriga oʻxshab ketadi. Potebnya adabiyotshunoslikka soʻz va obrazning «ichki shakli», obraz va shaklning birligi hamda ularning mohiyati, poetik obrazlarning mif orqali soʻzdan oʻsib chiqqanligi haqidagi nazariyani olib kirdi. Uning fikricha, har bir mifda yangidan bilingan va mif yaratilgunga qadar maʼlum narsa birgalikda mavjud boʻladi. Poeziyada esa bular farqlanib, metaforaga asos yaratadi. Potebnya mif va obraz yaratishda soʻzga katta ahamiyat beradi, chunki, uning fikricha, soʻz oʻzida obrazning asosini tashiydi. Potebnya maqol, masal va ertaklarning paydo boʻlishi haqida ham qimmatli fikrlar aytgan. Ayniqsa, uning folklordagi ramziy obrazlar haqidagi kuzatishlari diqqatga sazovordir. Potebnya nazariyasi D.N. Ovsyaniko-Kulikovskiy, A. G. Gorn-, psixologik maktab