{"headword": "Психологическая школа", "key": "psixologicheskaya shkola", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "241"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "XIX asrning oxirgi choragida folklor va yozma adabiyotni oʻrganishda yuzaga kelgan ilmiy yoʻnalish. Bu yoʻnalishning asoschisi nemis psixologi, faylasufi, folkloristi Vilgelm Vundt (1832—1920) dir. Ijod jarayonida ijodkorning psixologik holati haqidagi taʼlimot bu yoʻnalishning asosini tashkil etadi. Vundt birinchilar qatorida miflarning yuzaga kelishi, poetik obrazlarning yaratilishi jarayonini tekshiradi. Vundt ijodiy jarayonda tush koʻrish va gallyutsinatsiyalarga katta oʻrin beradi. Uning nazariyasini «Ertaklarning paydo boʻlishi haqida» (Leypsig, 1889) hamda «Ertak» (Leypsig, 1911) kitoblarining muallifi Leyen oʻzining fantastik ertaklarini yaratishda qoʻllaydi. Vundt nazariyasi psixologiyadagi freydizm yoʻnalishining asoschisi Freydga katta taʼsir koʻrsatadi. Rus adabiyotshunosligi va folkloristikasida Vundt yoʻnalishiga bogʻliq boʻlmagan holda A. A. Potebnya (1835—1891) boshchiligida psixologik yoʻnalish yuzaga keladi. Uning fikricha, atrofni oʻrab olgan muhitni inson ongi tartibga soladi, badiiy ijod ijodkor ruhiy holatining mahsuli hisoblanadi, shu bilan birga, ijod jarayoni inson ruhiy olamini boyitadi, chuqurlashtiradi. Potebnya va Vundtning nazariyalari badiiy ijod masalasiga subyektiv qarashlari, til va poeziyadagi ramziylik — obrazlilikning ahamiyatini ortiqcha baholashi jihatidan bir-biriga oʻxshab ketadi. Potebnya adabiyotshunoslikka soʻz va obrazning «ichki shakli», obraz va shaklning birligi hamda ularning mohiyati, poetik obrazlarning mif orqali soʻzdan oʻsib chiqqanligi haqidagi nazariyani olib kirdi. Uning fikricha, har bir mifda yangidan bilingan va mif yaratilgunga qadar maʼlum narsa birgalikda mavjud boʻladi. Poeziyada esa bular farqlanib, metaforaga asos yaratadi. Potebnya mif va obraz yaratishda soʻzga katta ahamiyat beradi, chunki, uning fikricha, soʻz oʻzida obrazning asosini tashiydi. Potebnya maqol, masal va ertaklarning paydo boʻlishi haqida ham qimmatli fikrlar aytgan. Ayniqsa, uning folklordagi ramziy obrazlar haqidagi kuzatishlari diqqatga sazovordir. Potebnya nazariyasi D.N. Ovsyaniko-Kulikovskiy, A. G. Gorn-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Психологическая школа", "raw_meaning": "психологик мактаб. XIX асрнинг охирги чорагида фольклор ва ёзма адабиётни ўрганишда юзага келган илмий йўналиш. Бу йўналишнинг асосчиси немис психологи, файласуфи, фольклористи Вильгельм Вундт (1832—1920) дир. Ижод жараёнида ижодкорнинг психологик ҳолати ҳақидаги таълимот бу йўналишнинг асосини ташкил этади. Вундт биринчилар қаторида мифларнинг юзага келиши, поэтик образларнинг яратилиши жараёнини текширади. Вундт ижодий жараёнда туш кўриш ва галлюцинацияларга катта ўрин беради. Унинг назариясини «Эртакларнинг пайдо бўлиши ҳақида» (Лейпциг, 1889) ҳамда «Эртак» (Лейпциг, 1911) китобларининг муаллифи Лейен ўзининг фантастик эртакларини яратишда қўллайди. Вундт назарияси психологиядаги фрейдизм йўналишининг асосчиси Фрейдга катта таъсир кўрсатади. Рус адабиётшунослиги ва фольклористикасида Вундт йўналишига боғлиқ бўлмаган ҳолда А. А. Потебня (1835—1891) бошчилигида психологик йўналиш юзага келади. Унинг фикрича, атрофни ўраб олган муҳитни инсон онги тартибга солади, бадиий ижод ижодкор руҳий ҳолатининг маҳсули ҳисобланади, шу билан бирга, ижод жараёни инсон руҳий оламини бойитади, чуқурлаштиради. Потебня ва Вундтнинг назариялари бадиий ижод масаласига субъектив қарашлари, тил ва поэзиядаги рамзийлик — образлиликнинг аҳамиятини ортиқча баҳолаши жиҳатидан бир-бирига ўхшаб кетади. Потебня адабиётшуносликка сўз ва образнинг «ички шакли», образ ва шаклнинг бирлиги ҳамда уларнинг моҳияти, поэтик образларнинг миф орқали сўздан ўсиб чиққанлиги ҳақидаги назарияни олиб кирди. Унинг фикрича, ҳар бир мифда янгидан билинган ва миф яратилгунга қадар маълум нарса биргаликда мавжуд бўлади. Поэзияда эса булар фарқланиб, метафорага асос яратади. Потебня миф ва образ яратишда сўзга катта аҳамият беради, чунки, унинг фикрича, сўз ўзида образнинг асосини ташийди. Потебня мақол, масал ва эртакларнинг пайдо бўлиши ҳақида ҳам қимматли фикрлар айтган. Айниқса, унинг фольклордаги рамзий образлар ҳақидаги кузатишлари диққатга сазовордир. Потебня назарияси Д.Н. Овсянико-Куликовский, А. Г. Горн-"}}]}