орқа
orqaорқа
рвш. 1. Гавданинг қоринга нисбатан терс томони, бўйиндан думғазагача бўлган қисми.
Қўлни орқасига қилиб юрмоқ.
Мингбоши ерда ғужанак бўлиб ётган Матқовулнинг орқасига қамчини шилп эткизиб туширди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
Саидий эшикка орқасини бериб ўтирар эди. — А. Қаҳҳор, Сароб
2. Нарсаларнинг терс ёқдаги қисми, юз, бет, олд томонига тескари томони, тескариси.
Суратнинг орқаси. Тешанинг орқаси.
Самандаров чироқнинг пилигини кўтарди, қаламнинг орқаси билан столни қоқиб, ғовурни босди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
Чиннигул дарвоза тагига етганда, орқасига қайрилиб қаради-ю, ичкарига кириб кетди. — С. Зуннунова, Кўк чироқ
Она шу сўзларни айтиб, ўтирган еридан кафтларининг орқасини ерга тираб, турди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар
3. Нарса ёки кимсанинг юз, бет, олд томонига қарши томон; орт.
Орқага қарамоқ. Уйнинг орқа девори.
Шу онда орқасидан гуруллаб автомобил келиб қолди. — А. Қаҳҳор, Каравот
Ёʻлдош орқадан аста келиб, Эл-муроднинг кўзини икки қўли билан бекитди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар
4. Ортда, кейинда жойлашган.
Велосипеднинг орқа ғилдираги. Тил орқа товушлари (грамматика).
5. Ортда қолган, ўтилган ёʻл; шахс ёки предмет чиқиб келган томон; ҳаракат ёʻналган томоннинг акси.
[Отабек] Эшик занжирига қўлини олиб боргани ҳолда ўйланиб тўхтади ва эшикни очмай, орқасига қайтди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Олға босиш, ҳар ҳолда, орқага қайтишдан хатарли эмас. — А. Қаҳҳор, Мастон
6. кўчма Ҳомий, суянчиқ, тирак.
Тоғдан орқаси бўлганнинг тошдан юраги бўлар. — Мақол
7. 3-шахс эгалик ва жўналиш, ўрин-пайт ва чиқиш келишиклари қўшимчалари билан кўмакчи вазифасида ишлатилади (орқасида, орқасидан).
8. ёки (Бировнинг) орқасидан кесак (тош) отмоқ
9. 1) иккинчи қайтиб келмаслигини тилаб лаънатламоқ;
10. 2) кимсанинг орқасидан уни ёмонлаб ғийбат қилмоқ.
- Орқада қолмоқ Қолоқлик қилмоқ; бирор вазифани ўз вақтида бажармаслик. Шалола қурилиши ҳозир энг орқада қолди. — С. Аҳмад, Уфқ
- Орқа қилмоқ Бирор шахс ёрдамига, ҳимоясига, кучига ишонмоқ, унга таяниб иш тутмоқ. Сени орқа қилиб, бунда юраман, Орт-сиртингдан кўп ҳимоят қиламан. — Алпомиш
- Орқага кетмоқ Таназзулга юз тутмоқ, олға босишдан тўхтамоқ. [Отабек:] Бизнинг кундан-кунга орқага кетишимизга ўзаро низойимиз сабаб бўлмоқда. А. Қодирий, Ўтган кунлар. Орқага сурмоқ — (ёкиБунинг ҳар иккиси ҳам колхозлаштириш ишини орқага суриши, ҳийлагина орқага суриши мумкин эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Орқасидан гапирмоқ Ўзи ёʻғида у ҳақда гапирмоқ; ғийбат қилмоқ. Дўст олдингда гапирар, Душман — орқангдан. — Мақол
- Орқасидан кулмоқ Ўзи ёʻғида масхара қилмоқ, мазах қилмоқ. [Гулнор:] Ойи, сиз сезасизми, бойникида орқамдан кулишади, гапиришади, пичинг, кесатиқ-месатиқ. — Ойбек, Танланган асарлар
- Орқасидан қувмоқ Етишиш, эришиш пайига тушмоқ.
- Оғирликни орқага ташламоқ Қийинчиликларга парво қилмай, ўзини дадил тутмоқ, уларни дадиллик билан енгмоқ. [Гуландом:] Укаларимни, дадамни севганимдан ҳар қандай оғирликни орқага ташладим. — Ойбек, Танланган асарлар
- Фронт орқаси ҳарб . Мамлакатнинг жанг ҳаракатларидан йироқ ичкари қисми.
- Юраги орқасига тортиб кетди Шундай дейишга деди-ю, отанинг қаҳрли нигоҳини кўриб, юраги орқасига тортди. — Ёшлик