МЕЖДУНАРОДНЫЙ НЕФТЯНОЙ КАРТЕЛЬ

yettita yirik xalqaro neft monopoliyalarining ochiq boʻlmagan monopolistik birlashmasi. Xomashyo manbalari va savdo bozorlarini boʻlib olish, monopoliya narxlarini belgilash hamda eng koʻp foyda olish X.n.k.ning asosiy maqsadidir. 1920 yillar oxiri, 1930 yillar boshida neft savdosi bozorlarida raqobatchilar orasida kelishmovchilikning kuchayishi sababli tashkil etilgan. X.n.k.ni tashkil etishdan asosiy maqsad — xorijiy davlatlar neft xoʻjaliklarini monopolizatsiya qilish yoʻli bilan raqobatni yoʻqotish va eng koʻp foyda olish edi. X.n.k.ga «Exxon Corporation» (1973 y.gacha «Standard Oil Company of New Jersey» deb atalgan), «Texaco Incorporated», «Mobil Corporation», «Chevron» (1984 yilgacha «standard Oil Company of California» deb nomlangan), «Gulf Oil Corporation (1984 y.da «Chevron»ga jalb etilgan) Amerika kompaniyalari, shuningdek, «Royal Dutch — Shell Group» angliya-niderlandiya kompaniyasi va «British Petroleum Corporation» angliya kompaniyalari birlashgan. X.n.k. neft manbalari va neft savdosi bozorlarini boʻlib olish, ishlab chiqarish va savdoga kvota tayinlash, neft va neft mahsulotlariga narx qoʻyish va sotish sharoitlari toʻgʻrisida bir qancha bitimlar tuzgan. Birinchi kartel bitimi 1928 y.da tuzilgan. Kartel qatnashuvchilari butun dunyodagi, AQSH va Meksikadan tashqari, qoʻshma kompaniya va ular filiallarida qatnashish vaqtlarini oʻzaro kelishib olganlar. Neftning eksport narxi boʻyicha tuzilgan bitim birinchi hisoblanadi. Konsession (davlat bilan firma oʻrtasida tuziladigan) shartnomalar neft kompaniyalariga rivojlanayotgan mamlakatlarda olinayotgan neftga mutlaq huquq berdi. Eng koʻp foyda olish uchun X.n.k. kompaniyalari yuk ortish portlarida xom neftning bazaviy narxi Meksika qoʻltigʻining portlarida belgilandi. AQSHda neftni olish xarajatlari Yaqin Sharq va boshqa rayonlardagi neftning tannarxidan ancha yuqori boʻlgan. Shuningdek, xom neftga narx qoʻyishda «Meksika qoʻltigʻi narxi plyus fraxt» prinsipiga amal qilinadi. Bunday holatda neftning bazaviy narxiga X.n.k. tankerlarida Meksika qoʻltigʻidan tayinlangan portgacha tashishga ketgan xarajatlar qoʻshiladi. Boshqa qoidaga koʻra, X.n.k.ning har qaysi qatnashchisiga neftni eng yaqin joydan chiqarib olib kelish maqsadga muvofiq boʻladi. Bu esa neftni savdo bozoriga olib kelishga sarf boʻladigan xarajatni ancha kamaytiradi. Baʼzi bir bitimlarga koʻra, bir xil xususiyatga ega boʻlgan neft mahsulotlarining narxi hamma davlatlarning oʻtish punktlarida bir xil koʻrsatiladi. X.n.k. neft xoʻjaligining neftni olishdan boshlab to uning mahsulotlarini sotishgacha boʻlgan hamma sohalarini nazorat qiladi. Xorijiy davlatlar neft sanoatining eng avjiga chiqqan davri 1949—1950 yillarga toʻgʻri keladi. 1950-yillarga kelib X.N.K.ning ulushi: hisoblangan zaxiralarda 65, qazib chiqarishda 55, uzatishda 67 va neftni qayta ishlashda 57% ni tashkil etdi. Xorij davlatlaridagi neftni qayta ishlash zavodlarining 85%, shaxsiy tanker flotlarining 2/3 ga yaqini X.N.K. qatnashchilariga tegishli boʻlgan. 1950-yillar oxirigacha neft xoʻjaligida X.N.K. ustunlik qilgan. Bu vaqtda 100 dan ortiq davlatlarda X.N.K. qatnashchilarining konsession va ijaraga olgan maydonlari boʻlgan. Ortiqcha foydaning asosiy qismini X.N.K. xom neftni Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasidan olishdan va eksport qilishdan qoʻlga kiritgan. 1954 yilda X.N.K. qatnashchilari Eron neftini olish va uni sotish maqsadida xalqaro neft konsorsiumi (monopolistik birlashmasi)ni tuzdilar. 1960 yilda rivojlanayotgan neft oluvchi davlat-, Xalqaro neft karteli