{"headword": "МЕЖДУНАРОДНЫЙ НЕФТЯНОЙ КАРТЕЛЬ", "key": "mejdunarodniy neftyanoy kartel", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "282"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "yettita yirik xalqaro neft monopoliyalarining ochiq boʻlmagan monopolistik birlashmasi. Xomashyo manbalari va savdo bozorlarini boʻlib olish, monopoliya narxlarini belgilash hamda eng koʻp foyda olish X.n.k.ning asosiy maqsadidir. 1920 yillar oxiri, 1930 yillar boshida neft savdosi bozorlarida raqobatchilar orasida kelishmovchilikning kuchayishi sababli tashkil etilgan. X.n.k.ni tashkil etishdan asosiy maqsad — xorijiy davlatlar neft xoʻjaliklarini monopolizatsiya qilish yoʻli bilan raqobatni yoʻqotish va eng koʻp foyda olish edi. X.n.k.ga «Exxon Corporation» (1973 y.gacha «Standard Oil Company of New Jersey» deb atalgan), «Texaco Incorporated», «Mobil Corporation», «Chevron» (1984 yilgacha «standard Oil Company of California» deb nomlangan), «Gulf Oil Corporation (1984 y.da «Chevron»ga jalb etilgan) Amerika kompaniyalari, shuningdek, «Royal Dutch — Shell Group» angliya-niderlandiya kompaniyasi va «British Petroleum Corporation» angliya kompaniyalari birlashgan. X.n.k. neft manbalari va neft savdosi bozorlarini boʻlib olish, ishlab chiqarish va savdoga kvota tayinlash, neft va neft mahsulotlariga narx qoʻyish va sotish sharoitlari toʻgʻrisida bir qancha bitimlar tuzgan. Birinchi kartel bitimi 1928 y.da tuzilgan. Kartel qatnashuvchilari butun dunyodagi, AQSH va Meksikadan tashqari, qoʻshma kompaniya va ular filiallarida qatnashish vaqtlarini oʻzaro kelishib olganlar. Neftning eksport narxi boʻyicha tuzilgan bitim birinchi hisoblanadi. Konsession (davlat bilan firma oʻrtasida tuziladigan) shartnomalar neft kompaniyalariga rivojlanayotgan mamlakatlarda olinayotgan neftga mutlaq huquq berdi. Eng koʻp foyda olish uchun X.n.k. kompaniyalari yuk ortish portlarida xom neftning bazaviy narxi Meksika qoʻltigʻining portlarida belgilandi. AQSHda neftni olish xarajatlari Yaqin Sharq va boshqa rayonlardagi neftning tannarxidan ancha yuqori boʻlgan. Shuningdek, xom neftga narx qoʻyishda «Meksika qoʻltigʻi narxi plyus fraxt» prinsipiga amal qilinadi. Bunday holatda neftning bazaviy narxiga X.n.k. tankerlarida Meksika qoʻltigʻidan tayinlangan portgacha tashishga ketgan xarajatlar qoʻshiladi. Boshqa qoidaga koʻra, X.n.k.ning har qaysi qatnashchisiga neftni eng yaqin joydan chiqarib olib kelish maqsadga muvofiq boʻladi. Bu esa neftni savdo bozoriga olib kelishga sarf boʻladigan xarajatni ancha kamaytiradi. Baʼzi bir bitimlarga koʻra, bir xil xususiyatga ega boʻlgan neft mahsulotlarining narxi hamma davlatlarning oʻtish punktlarida bir xil koʻrsatiladi. X.n.k. neft xoʻjaligining neftni olishdan boshlab to uning mahsulotlarini sotishgacha boʻlgan hamma sohalarini nazorat qiladi. Xorijiy davlatlar neft sanoatining eng avjiga chiqqan davri 1949—1950 yillarga toʻgʻri keladi. 1950-yillarga kelib X.N.K.ning ulushi: hisoblangan zaxiralarda 65, qazib chiqarishda 55, uzatishda 67 va neftni qayta ishlashda 57% ni tashkil etdi. Xorij davlatlaridagi neftni qayta ishlash zavodlarining 85%, shaxsiy tanker flotlarining 2/3 ga yaqini X.N.K. qatnashchilariga tegishli boʻlgan. 1950-yillar oxirigacha neft xoʻjaligida X.N.K. ustunlik qilgan. Bu vaqtda 100 dan ortiq davlatlarda X.N.K. qatnashchilarining konsession va ijaraga olgan maydonlari boʻlgan. Ortiqcha foydaning asosiy qismini X.N.K. xom neftni Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasidan olishdan va eksport qilishdan qoʻlga kiritgan. 1954 yilda X.N.K. qatnashchilari Eron neftini olish va uni sotish maqsadida xalqaro neft konsorsiumi (monopolistik birlashmasi)ni tuzdilar. 1960 yilda rivojlanayotgan neft oluvchi davlat-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "МЕЖДУНАРОДНЫЙ НЕФТЯНОЙ КАРТЕЛЬ", "raw_meaning": "Халқаро нефть картели — еттита йирик халқаро нефть монополияларининг очиқ бўлмаган монополистик бирлашмаси. Хомашё манбалари ва савдо бозорларини бўлиб олиш, монополия нархларини белгилаш ҳамда энг кўп фойда олиш Х.н.к.нинг асосий мақсадидир. 1920 йиллар охири, 1930 йиллар бошида нефть савдоси бозорларида рақобатчилар орасида келишмовчиликнинг кучайиши сабабли ташкил этилган. Х.н.к.ни ташкил этишдан асосий мақсад — хорижий давлатлар нефть хўжаликларини монополизация қилиш йўли билан рақобатни йўқотиш ва энг кўп фойда олиш эди. Х.н.к.га «Exxon Corporation» (1973 й.гача «Standard Oil Company of New Jersey» деб аталган), «Texaco Incorporated», «Mobil Corporation», «Chevron» (1984 йилгача «standard Oil Company of California» деб номланган), «Gulf Oil Corporation (1984 й.да «Chevron»га жалб этилган) Америка компаниялари, шунингдек, «Royal Dutch — Shell Group» англия-нидерландия компанияси ва «British Petroleum Corporation» англия компаниялари бирлашган. Х.н.к. нефть манбалари ва нефть савдоси бозорларини бўлиб олиш, ишлаб чиқариш ва савдога квота тайинлаш, нефть ва нефть маҳсулотларига нарх қўйиш ва сотиш шароитлари тўғрисида бир қанча битимлар тузган. Биринчи картель битими 1928 й.да тузилган. Картель қатнашувчилари бутун дунёдаги, АҚШ ва Мексикадан ташқари, қўшма компания ва улар филиалларида қатнашиш вақтларини ўзаро келишиб олганлар. Нефтнинг экспорт нархи бўйича тузилган битим биринчи ҳисобланади. Концессион (давлат билан фирма ўртасида тузиладиган) шартномалар нефть компанияларига ривожланаётган мамлакатларда олинаётган нефтга мутлақ ҳуқуқ берди. Энг кўп фойда олиш учун Х.н.к. компаниялари юк ортиш портларида хом нефтнинг базавий нархи Мексика қўлтиғининг портларида белгиланди. АҚШда нефтни олиш харажатлари Яқин Шарқ ва бошқа районлардаги нефтнинг таннархидан анча юқори бўлган. Шунингдек, хом нефтга нарх қўйишда «Мексика қўлтиғи нархи плюс фрахт» принципига амал қилинади. Бундай ҳолатда нефтнинг базавий нархига Х.н.к. танкерларида Мексика қўлтиғидан тайинланган портгача ташишга кетган харажатлар қўшилади. Бошқа қоидага кўра, Х.н.к.нинг ҳар қайси қатнашчисига нефтни энг яқин жойдан чиқариб олиб келиш мақсадга мувофиқ бўлади. Бу эса нефтни савдо бозорига олиб келишга сарф бўладиган харажатни анча камайтиради. Баъзи бир битимларга кўра, бир хил хусусиятга эга бўлган нефть маҳсулотларининг нархи ҳамма давлатларнинг ўтиш пунктларида бир хил кўрсатилади. Х.н.к. нефть хўжалигининг нефтни олишдан бошлаб то унинг маҳсулотларини сотишгача бўлган ҳамма соҳаларини назорат қилади. Хорижий давлатлар нефть саноатининг энг авжига чиққан даври 1949—1950 йилларга тўғри келади. 1950-йилларга келиб Х.Н.К.нинг улуши: ҳисобланган захираларда 65, қазиб чиқаришда 55, узатишда 67 ва нефтни қайта ишлашда 57% ни ташкил этди. Хориж давлатларидаги нефтни қайта ишлаш заводларининг 85%, шахсий танкер флотларининг 2/3 га яқини Х.Н.К. қатнашчиларига тегишли бўлган. 1950-йиллар охиригача нефть хўжалигида Х.Н.К. устунлик қилган. Бу вақтда 100 дан ортиқ давлатларда Х.Н.К. қатнашчиларининг концессион ва ижарага олган майдонлари бўлган. Ортиқча фойданинг асосий қисмини Х.Н.К. хом нефтни Осиё, Африка ва Лотин Америкасидан олишдан ва экспорт қилишдан қўлга киритган. 1954 йилда Х.Н.К. қатнашчилари Эрон нефтини олиш ва уни сотиш мақсадида халқаро нефть консорциуми (монополистик бирлашмаси)ни туздилар. 1960 йилда ривожланаётган нефть олувчи давлат-"}}]}