МЕЖДУНАРОДНЫЙ НЕФТЯНОЙ КАРТЕЛЬ

еттита йирик халқаро нефт монополияларининг очиқ бўлмаган монополистик бирлашмаси. Хомашё манбалари ва савдо бозорларини бўлиб олиш, монополия нархларини белгилаш ҳамда энг кўп фойда олиш X.n.k.ning асосий мақсадидир. 1920 йиллар охири, 1930 йиллар бошида нефт савдоси бозорларида рақобатчилар орасида келишмовчиликнинг кучайиши сабабли ташкил этилган. X.n.k.ni ташкил этишдан асосий мақсад — хорижий давлатлар нефт хўжаликларини монополизация қилиш ёʻли билан рақобатни ёʻқотиш ва энг кўп фойда олиш эди. X.n.k.ga «Эххон Корпоратион» (1973 y.gacha «Стандард Оил Компанй оф Нев Жерсей» деб аталган), «Техако Инкорпоратед», «Мобил Корпоратион», «Чеврон» (1984 йилгача «стандард Оил Компанй оф Калифорниа» деб номланган), «Гулф Оил Корпоратион (1984 y.da «Чеврон»га жалб этилган) Америка компаниялари, шунингдек, «Роял Дутч — Шелл Гроуп» англия-нидерландия компанияси ва «Бритиш Петролеум Корпоратион» англия компаниялари бирлашган. Х.н.к. нефт манбалари ва нефт савдоси бозорларини бўлиб олиш, ишлаб чиқариш ва савдога квота тайинлаш, нефт ва нефт маҳсулотларига нарх қўйиш ва сотиш шароитлари тўғрисида бир қанча битимлар тузган. Биринчи картел битими 1928 y.da тузилган. Картел қатнашувчилари бутун дунёдаги, АҚШ ва Мексикадан ташқари, қўшма компания ва улар филиалларида қатнашиш вақтларини ўзаро келишиб олганлар. Нефтнинг экспорт нархи бўйича тузилган битим биринчи ҳисобланади. Консессион (давлат билан фирма ўртасида тузиладиган) шартномалар нефт компанияларига ривожланаётган мамлакатларда олинаётган нефтга мутлақ ҳуқуқ берди. Энг кўп фойда олиш учун Х.н.к. компаниялари юк ортиш портларида хом нефтнинг базавий нархи Мексика қўлтиғининг портларида белгиланди. Ақшда нефтни олиш харажатлари Яқин Шарқ ва бошқа раёнлардаги нефтнинг таннархидан анча юқори бўлган. Шунингдек, хом нефтга нарх қўйишда «Мексика қўлтиғи нархи плюс фрахт» принсипига амал қилинади. Бундай ҳолатда нефтнинг базавий нархига Х.н.к. танкерларида Мексика қўлтиғидан тайинланган портгача ташишга кетган харажатлар қўшилади. Бошқа қоидага кўра, X.n.k.ning ҳар қайси қатнашчисига нефтни энг яқин жойдан чиқариб олиб келиш мақсадга мувофиқ бўлади. Бу эса нефтни савдо бозорига олиб келишга сарф бўладиган харажатни анча камайтиради. Баъзи бир битимларга кўра, бир хил хусусиятга эга бўлган нефт маҳсулотларининг нархи ҳамма давлатларнинг ўтиш пунктларида бир хил кўрсатилади. Х.н.к. нефт хўжалигининг нефтни олишдан бошлаб то унинг маҳсулотларини сотишгача бўлган ҳамма соҳаларини назорат қилади. Хорижий давлатлар нефт саноатининг энг авжига чиққан даври 1949—1950 йилларга тўғри келади. 1950-йилларга келиб X.N.K.ning улуши: ҳисобланган захираларда 65, қазиб чиқаришда 55, узатишда 67 ва нефтни қайта ишлашда 57% ни ташкил этди. Хориж давлатларидаги нефтни қайта ишлаш заводларининг 85%, шахсий танкер флотларининг 2/3 га яқини Х.Н.К. қатнашчиларига тегишли бўлган. 1950-йиллар охиригача нефт хўжалигида Х.Н.К. устунлик қилган. Бу вақтда 100 дан ортиқ давлатларда Х.Н.К. қатнашчиларининг консессион ва ижарага олган майдонлари бўлган. Ортиқча фойданинг асосий қисмини Х.Н.К. хом нефтни Осиё, Африка ва Лотин Америкасидан олишдан ва экспорт қилишдан қўлга киритган. 1954 йилда Х.Н.К. қатнашчилари Эрон нефтини олиш ва уни сотиш мақсадида халқаро нефт консорсиуми (монополистик бирлашмаси)ни туздилар. 1960 йилда ривожланаётган нефт олувчи давлат-, Халқаро нефт картели