эпос

м 1. epos (boʻlib oʻtgan voqeani hikoya tarzida bayon qiladigan badiiy adabiyot turi)

2. epos, doston (qahramonlik va qahramonlar haqidagi xalq dostonlari, qoʻshiq va poemalar majmui)

• богатырский эпос qahramonlik dostoni, qahramonlik eposi

Keng maʼnoda voqeband badiiy asar, badiiy adabiyotning hikoyaviy bir turi. Epos qadimda qabila yoki urugʻning maishiy hayotini hikoya qiluvchi ogʻzaki va yozma shakldagi badiiy asar. Bu qoʻshiqlari va afsonalari keyinchalik maʼlum bir tarixiy davrda birlashib, yozma shaklda yaxlit katta bir asar holiga kelib qoladi. Masalan, qadimgi hind eposi «Maxabxarata», Gomerning «Iliada» va «Odisseya», nemislarning «Nibelunglar haqida qoʻshiq» asarlari shular jumlasidandir. Qahramonlik epopeyalarining tuzilishi, mazmuni ham rang-barangdir. Chunki ularda, birinchidan, shu asarlarning butun shakllanish jarayonidagi tarixiy davrlarning izlari boʻladi, ikkinchidan, ularda xalqning ijtimoiy tajribalari turli darajada va nisbatda aks etadi. Har ikki holda ham qahramonlik epopeyalarining badiiyligi asosida xalqning qahramonona oʻtmishi yotadi va bu qahramonona oʻtmish oʻzida bugun bir jamiyat yoki tarixiy davrning pafosini, idealini aks ettiradi. Shuning uchun ham qadimiy epopeyalardagi asosiy tiplar, qahramonlar oʻta mubolagʻali, fantaziyaga boy, oʻlmas bahodirlar sifatida tasvirlanadi. Mana shu jihatlari bilan qadimgi epopeyalar butun-butun tarixiy davrlar; ijtimoiy formatsiyalardagi xalqlarning idealini oʻzlarida toʻliq ifodalaydi. Biroq davrning oʻtishi, tarixiy formatsiyalarning almashinishi, ijtimoiy ongning oʻsishi bilan bogʻliq holda qahramonlik epopeyalari oʻrnini komik epopeyalar ola boshladi. Chunki «kishilik jamiyatining bolaligi» oʻtishi bilan qadimgi epopeyalar rivoji toʻxtab qoldi. Maʼrifatchilik davriga kelib realistik romanning yuzaga kelishi yangi tipdagi epopeyalarni yuzaga keltirdi. XIX asrga kelib esa Balzakning «Insoniy komediya», Gogolning «Oʻlik jonlar», L. Tolstoyning «Urush va tinchlik», «Anna Karenina», F. Dostoyevskiyning «Aka-uka Karamazovlar» kabi epopeyalari yuzaga keldiki, bular real voqelik asosida yaratilganligi bilan qadimgi epopeyalardan ajralib turadi. XX asrga kelib M. Gorkiyning «Klim Samginning hayoti», M. Sholoxovning «Tinch Don», A. Serafimovichning «Temir oqim» kabi epopeyalari yaratildi. Bu epopeyalarning muhim xususiyatlari shundan iboratki, ularda turli xalqlarning taqdirini hal qiluvchi katta tarixiy voqealar toʻla-toʻkis aks ettiriladi. Katta tarixiy davrlar, inson hayotining turli qirralari, bir necha avlodlar taqdiri nisbatan toʻlaroq aks ettirilganligi uchun ham epopeyalar hajman katta, personajlar miqdoran koʻp boʻladi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodidagi «Alpomish» dostoni qahramonlik epopeyalariga misol boʻla oladi. S. Ayniyning «Qullar», Oybekning «Navoiy» kabi asarlari esa realistik oʻzbek epopeyalaridir., epos