{"headword": "epos", "key": "epos", "entries": [{"dictionary": {"name": "Izohli lugʻat", "title": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati", "kind": "Izohli", "imprint": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati, A. Madvaliyev, D. Xudayberganova (tahrir ostida), Toshkent, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbek-tilining-izohli-lugati/", "page": ""}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Badiiy adabiyotning lirika va dramadan ajralib turadigan, bayon tarzidagi uchinchi turi.", "examples": [{"text": "Voqealarni keng hikoya qilishga asoslangan adabiy asarlar guruhi epik tur yoki epos deb ataladi.", "source": "Adabiyot nazariyasi"}]}, {"order": 2, "text": "Xalq ogʻzaki ijodiyotida qahramonlik va qahramonlar haqidagi dostonlar majmui.", "examples": [{"text": "Qahramonlik eposi. Qirgʻiz xalqining Manas eposi.", "source": ""}]}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"izoh_pos": "ot", "source_url": "https://izoh.uz/word/epos"}}, {"dictionary": {"name": "Oʻzbekcha-turkcha izohli lugʻat", "title": "Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Tarjima", "imprint": "Рафиев, Абдурозиқ; Ўзтурк, Тунжай; Ўзтурк, Юксал; Худойбердиев, Жўра; Мирҳаким, Мирсанжар; Билен, Исмоил; Айдўған, Танер; Аннаев, Аброр (1997). Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Ўзбек-турк лицейлари нашри / Özbek-Türk Liseleri Yayınları.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbekcha-turkcha-va-turkcha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "212"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Badiiy adabiyotning lirika va dramadan ajralib turadigan bayon tarzidagi uchinchi turi.", "examples": []}, {"order": 2, "text": "Xalq ogʻzaki ijodiyotida qahramonlik va qahramonlar haqidagi dostonlar majmui.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ЭПОС", "raw_meaning": "DESTAN 1.Бадиий адабиётнинг лирика ва драмадан ажралиб турадиган баён тарзидаги учинчи тури. 2.Халқ оғзаки ижодиётида қаҳрамонлик ва қаҳрамонлар ҳақидаги достонлар мажмуи."}}, {"dictionary": {"name": "Ruscha-oʻzbekcha va oʻzbekcha-ruscha lugʻat", "title": "РУССКО-УЗБЕКСКИЙ И УЗБЕКСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ / RUSCHA-O'ZBEKCHA VA O'ZBEKCHA-RUSCHA LUG'AT", "kind": "Tarjima", "imprint": "Abdurahimov, Maqsud (2021). РУССКО-УЗБЕКСКИЙ И УЗБЕКСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ / RUSCHA-O'ZBEKCHA VA O'ZBEKCHA-RUSCHA LUG'AT. Tashkent: Akademnashr.", "url": "https://til.uz/lugatlar/russko-uzbekskiy-i-uzbeksko-russkiy-slovar-ruscha-ozbekcha-va-ozbekcha-ruscha-lugat/", "page": "378"}, "pos": "м", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "epos (boʻlib oʻtgan voqeani hikoya tarzida bayon qiladigan badiiy adabiyot turi)", "examples": []}, {"order": 2, "text": "epos, doston (qahramonlik va qahramonlar haqidagi xalq dostonlari, qoʻshiq va poemalar majmui)", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "эпос", "raw_meaning": "м 1. epos (boʻlib oʻtgan voqeani hikoya tarzida bayon qiladigan badiiy adabiyot turi); 2. epos, doston (qahramonlik va qahramonlar haqidagi xalq dostonlari, qoʻshiq va poemalar majmui); богатырский ~ qahramonlik dostoni, qahramonlik eposi."}}, {"dictionary": {"name": "Inglizcha-oʻzbekcha, oʻzbekcha-inglizcha lugʻat", "title": "ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT", "kind": "Tarjima", "imprint": "Matisayev, G'anisher (2019). ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT. Tashkent: Book Media Nashr.", "url": "https://til.uz/lugatlar/english-uzbek-uzbek-english-dictionary-inglizcha-ozbekcha-ozbekcha-inglizcha-lugat/", "page": "477"}, "pos": "n", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "epos n adab.", "raw_meaning": "epos, epic"}}, {"dictionary": {"name": "Oʻzbekcha-nemischa lugʻat", "title": "USBEKISCH-DEUTSCHES WÖRTERBUCH O'ZBEKCHA-NEMISCHA LUG'AT", "kind": "Tarjima", "imprint": "Karimov, Shavkat; Ismoilov, Yusuf (2011). USBEKISCH-DEUTSCHES WÖRTERBUCH O'ZBEKCHA-NEMISCHA LUG'AT. Tashkent: Nihol» nashriyoti.", "url": "https://til.uz/lugatlar/usbekisch-deutsches-worterbuch-ozbekcha-nemischa-lugat/", "page": "50"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "epos", "raw_meaning": "adab. Epos n, Epen die; o‘rta asrning tarixiy ~i ein historisches Epos des Mittelalters"}}, {"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "350"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "(гр. epos — сўз, нутқ, ҳикоя сўзидан)", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Keng maʼnoda voqeband badiiy asar, badiiy adabiyotning hikoyaviy bir turi. Epos qadimda qabila yoki urugʻning maishiy hayotini hikoya qiluvchi ogʻzaki va yozma shakldagi badiiy asar. Bu qoʻshiqlari va afsonalari keyinchalik maʼlum bir tarixiy davrda birlashib, yozma shaklda yaxlit katta bir asar holiga kelib qoladi. Masalan, qadimgi hind eposi «Maxabxarata», Gomerning «Iliada» va «Odisseya», nemislarning «Nibelunglar haqida qoʻshiq» asarlari shular jumlasidandir. Qahramonlik epopeyalarining tuzilishi, mazmuni ham rang-barangdir. Chunki ularda, birinchidan, shu asarlarning butun shakllanish jarayonidagi tarixiy davrlarning izlari boʻladi, ikkinchidan, ularda xalqning ijtimoiy tajribalari turli darajada va nisbatda aks etadi. Har ikki holda ham qahramonlik epopeyalarining badiiyligi asosida xalqning qahramonona oʻtmishi yotadi va bu qahramonona oʻtmish oʻzida bugun bir jamiyat yoki tarixiy davrning pafosini, idealini aks ettiradi. Shuning uchun ham qadimiy epopeyalardagi asosiy tiplar, qahramonlar oʻta mubolagʻali, fantaziyaga boy, oʻlmas bahodirlar sifatida tasvirlanadi. Mana shu jihatlari bilan qadimgi epopeyalar butun-butun tarixiy davrlar; ijtimoiy formatsiyalardagi xalqlarning idealini oʻzlarida toʻliq ifodalaydi. Biroq davrning oʻtishi, tarixiy formatsiyalarning almashinishi, ijtimoiy ongning oʻsishi bilan bogʻliq holda qahramonlik epopeyalari oʻrnini komik epopeyalar ola boshladi. Chunki «kishilik jamiyatining bolaligi» oʻtishi bilan qadimgi epopeyalar rivoji toʻxtab qoldi. Maʼrifatchilik davriga kelib realistik romanning yuzaga kelishi yangi tipdagi epopeyalarni yuzaga keltirdi. XIX asrga kelib esa Balzakning «Insoniy komediya», Gogolning «Oʻlik jonlar», L. Tolstoyning «Urush va tinchlik», «Anna Karenina», F. Dostoyevskiyning «Aka-uka Karamazovlar» kabi epopeyalari yuzaga keldiki, bular real voqelik asosida yaratilganligi bilan qadimgi epopeyalardan ajralib turadi. XX asrga kelib M. Gorkiyning «Klim Samginning hayoti», M. Sholoxovning «Tinch Don», A. Serafimovichning «Temir oqim» kabi epopeyalari yaratildi. Bu epopeyalarning muhim xususiyatlari shundan iboratki, ularda turli xalqlarning taqdirini hal qiluvchi katta tarixiy voqealar toʻla-toʻkis aks ettiriladi. Katta tarixiy davrlar, inson hayotining turli qirralari, bir necha avlodlar taqdiri nisbatan toʻlaroq aks ettirilganligi uchun ham epopeyalar hajman katta, personajlar miqdoran koʻp boʻladi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodidagi «Alpomish» dostoni qahramonlik epopeyalariga misol boʻla oladi. S. Ayniyning «Qullar», Oybekning «Navoiy» kabi asarlari esa realistik oʻzbek epopeyalaridir.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Эпос", "raw_meaning": "(гр. epos — сўз, нутқ, ҳикоя сўзидан) — эпос. 1. Кенг маънода воқебанд бадиий асар, бадиий адабиётнинг ҳикоявий бир тури. Эпос қадимда қабила ёки уруғнинг маиший ҳаётини ҳикоя қилувчи оғзаки ва ёзма шаклдаги бадиий асар. Бу қўшиқлари ва афсоналари кейинчалик маълум бир тарихий даврда бирлашиб, ёзма шаклда яхлит катта бир асар ҳолига келиб қолади. Масалан, қадимги ҳинд эпоси «Махабхарата», Гомернинг «Илиада» ва «Одиссея», немисларнинг «Нибелунглар ҳақида қўшиқ» асарлари шулар жумласидандир. Қаҳрамонлик эпопеяларининг тузилиши, мазмуни ҳам ранг-барангдир. Чунки уларда, биринчидан, шу асарларнинг бутун шаклланиш жараёнидаги тарихий даврларнинг излари бўлади, иккинчидан, уларда халқнинг ижтимоий тажрибалари турли даражада ва нисбатда акс этади. Ҳар икки ҳолда ҳам қаҳрамонлик эпопеяларининг бадиийлиги асосида халқнинг қаҳрамонона ўтмиши ётади ва бу қаҳрамонона ўтмиш ўзида бугун бир жамият ёки тарихий даврнинг пафосини, идеалини акс эттиради. Шунинг учун ҳам қадимий эпопеялардаги асосий типлар, қаҳрамонлар ўта муболағали, фантазияга бой, ўлмас баҳодирлар сифатида тасвирланади. Мана шу жиҳатлари билан қадимги эпопеялар бутун-бутун тарихий даврлар; ижтимоий формациялардаги халқларнинг идеалини ўзларида тўлиқ ифодалайди. Бироқ даврнинг ўтиши, тарихий формацияларнинг алмашиниши, ижтимоий онгнинг ўсиши билан боғлиқ ҳолда қаҳрамонлик эпопеялари ўрнини комик эпопеялар ола бошлади. Чунки «кишилик жамиятининг болалиги» ўтиши билан қадимги эпопеялар ривожи тўхтаб қолди. Маърифатчилик даврига келиб реалистик романнинг юзага келиши янги типдаги эпопеяларни юзага келтирди. XIX асрга келиб эса Бальзакнинг «Инсоний комедия», Гоголнинг «Ўлик жонлар», Л. Толстойнинг «Уруш ва тинчлик», «Анна Каренина», Ф. Достоевскийнинг «Ака-ука Карамазовлар» каби эпопеялари юзага келдики, булар реал воқелик асосида яратилганлиги билан қадимги эпопеялардан ажралиб туради. ХХ асрга келиб М. Горькийнинг «Клим Самгиннинг ҳаёти», М. Шолоховнинг «Тинч Дон», А. Серафимовичнинг «Темир оқим» каби эпопеялари яратилди. Бу эпопеяларнинг муҳим хусусиятлари шундан иборатки, уларда турли халқларнинг тақдирини ҳал қилувчи катта тарихий воқеалар тўла-тўкис акс эттирилади. Катта тарихий даврлар, инсон ҳаётининг турли қирралари, бир неча авлодлар тақдири нисбатан тўлароқ акс эттирилганлиги учун ҳам эпопеялар ҳажман катта, персонажлар миқдоран кўп бўлади. Ўзбек халқ оғзаки ижодидаги «Алпомиш» достони қаҳрамонлик эпопеяларига мисол бўла олади. С. Айнийнинг «Қуллар», Ойбекнинг «Навоий» каби асарлари эса реалистик ўзбек эпопеяларидир."}}, {"dictionary": {"name": "Oʻzbekcha-inglizcha ijtimoiy-siyosiy lugʻat", "title": "ЎЗБЕКЧА-ИНГЛИЗЧА ЛУҒАТ: ижтимоий-сиёсий сўзлар, бирикмалар ва атамалар", "kind": "Terminologik", "imprint": "Қамбаров, Носир (2015). ЎЗБЕКЧА-ИНГЛИЗЧА ЛУҒАТ: ижтимоий-сиёсий сўзлар, бирикмалар ва атамалар. Tashkent: Yangi nashr.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbekcha-inglizcha-lugat-ijtimoiy-siyosiy-sozlar-birikmalar-va-atamalar/", "page": "311"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "эпос", "raw_meaning": "epos."}}]}