ДИАПИРИЗМ

termin 1915 y. L. Mrazek tomonidan fanga kiritilgan boʻlib, antiklinal gumbazlarda burma oʻqi yoki yoriqlari boʻylab ostki jinslarni yuqorida yotgan yosh qatlamlarni yorib oʻtishi tushuniladi. Diapirlar tuz, gips, serpentinit, gilli va karbonatli jinslar hamda magmadan hosil boʻlgan magmatik va metomorfik jinslar aralashmalaridan tuzilgan. Tuzli diapirlar strukturasi Shimoliy-Gʻarbiy Yevropa, Shimoliy Amerika, Oʻrta Osiyo va boshqa joylarda yaxshi oʻrganilgan. N.Kloos (1921) intruziv diapirlar, xususan granitli batolitlar va shtoklar tuzilishini birinchilardan boʻlib oʻrgandi. Diapirlarning paydo boʻlish mexanizmi quyidagicha: 1) jins zichligi uni oʻrab turuvchi qatlamlarnikidan kam; 2) zichligi kam boʻlgan jins plastik xususiyatga ega boʻlib, oquvchan holatda boʻladi; 3) gravitatsion beqarorlik uni harakatga keltiradi. Burmalanish yoki boshqa jarayonlar, masalan, eroziya taʼsirida yuzaga keladigan harakatlar zichligi kam jinslar ustida yotgan qatlamlarda bosimni notekis taqsimlanishiga olib keladi. Diapir qoplama qatlamda bosim eng kam boʻlgan joydan oʻziga yoʻl topadi, yaʼni shu joydan uni yorib yuqoriga koʻtariladi. D.ni harakatga keltiruvchi kuch turli zichlikdagi jinslarning oʻrin almashinishidan yuzaga keladi. Shunday qilib, D.— gravitatsion tektonika hodisalaridan biri boʻlib, yengil material yuqoriga koʻtarilib intruziv jism hosil qilishi, atrofdagi ogʻir jinslar esa pastga choʻkishi bilan izohlanadi. Diapir mexanizmi ikkinchi tartibli strukturalarda qayd qilinadi. Unga kirib kelayotgan massa oqimidan yuzaga keladigan ichki strukturalar va diapirning yorib oʻtish jarayonida qoplam jinslar deformatsiyasidan yuzaga keladigan tashqi strukturalar kiradi. Tuzli diapirlarda deformatsiya jarayoni oʻzgacha sodir boʻladi. Tuzli yotqiziqlarda birlamchi struktura gorizontal qatlanish koʻrinishida boʻladi, keyinchalik esa, jinslarning oqishidan qatlanish keskin oʻzgarib ketadi. Tuzli qatlamlardagi burmalar sharniri dam koʻtarilib, dam pasayib turadi, ular oʻqi kuchli egilib-bukiladi va natijada uyumlar shpilkasimon yoki angishvonasimon shaklda hosil boʻladi. Diapirga tutashadigan jins qatlamlari diapir harakati yoʻnalishi boʻyicha yuqoriga koʻtarilib bukiladi. Soʻngra atrofdagi jinslar yoriq tekisligi boʻylab yuqoriga, diapir che, Diapirizm