{"headword": "ДИАПИРИЗМ", "key": "diapirizm", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь нефтегазовой промышленности", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Терминологический", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "145"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "termin 1915 y. L. Mrazek tomonidan fanga kiritilgan boʻlib, antiklinal gumbazlarda burma oʻqi yoki yoriqlari boʻylab ostki jinslarni yuqorida yotgan yosh qatlamlarni yorib oʻtishi tushuniladi. Diapirlar tuz, gips, serpentinit, gilli va karbonatli jinslar hamda magmadan hosil boʻlgan magmatik va metomorfik jinslar aralashmalaridan tuzilgan. Tuzli diapirlar strukturasi Shimoliy-Gʻarbiy Yevropa, Shimoliy Amerika, Oʻrta Osiyo va boshqa joylarda yaxshi oʻrganilgan. N.Kloos (1921) intruziv diapirlar, xususan granitli batolitlar va shtoklar tuzilishini birinchilardan boʻlib oʻrgandi. Diapirlarning paydo boʻlish mexanizmi quyidagicha: 1) jins zichligi uni oʻrab turuvchi qatlamlarnikidan kam; 2) zichligi kam boʻlgan jins plastik xususiyatga ega boʻlib, oquvchan holatda boʻladi; 3) gravitatsion beqarorlik uni harakatga keltiradi. Burmalanish yoki boshqa jarayonlar, masalan, eroziya taʼsirida yuzaga keladigan harakatlar zichligi kam jinslar ustida yotgan qatlamlarda bosimni notekis taqsimlanishiga olib keladi. Diapir qoplama qatlamda bosim eng kam boʻlgan joydan oʻziga yoʻl topadi, yaʼni shu joydan uni yorib yuqoriga koʻtariladi. D.ni harakatga keltiruvchi kuch turli zichlikdagi jinslarning oʻrin almashinishidan yuzaga keladi. Shunday qilib, D.— gravitatsion tektonika hodisalaridan biri boʻlib, yengil material yuqoriga koʻtarilib intruziv jism hosil qilishi, atrofdagi ogʻir jinslar esa pastga choʻkishi bilan izohlanadi. Diapir mexanizmi ikkinchi tartibli strukturalarda qayd qilinadi. Unga kirib kelayotgan massa oqimidan yuzaga keladigan ichki strukturalar va diapirning yorib oʻtish jarayonida qoplam jinslar deformatsiyasidan yuzaga keladigan tashqi strukturalar kiradi. Tuzli diapirlarda deformatsiya jarayoni oʻzgacha sodir boʻladi. Tuzli yotqiziqlarda birlamchi struktura gorizontal qatlanish koʻrinishida boʻladi, keyinchalik esa, jinslarning oqishidan qatlanish keskin oʻzgarib ketadi. Tuzli qatlamlardagi burmalar sharniri dam koʻtarilib, dam pasayib turadi, ular oʻqi kuchli egilib-bukiladi va natijada uyumlar shpilkasimon yoki angishvonasimon shaklda hosil boʻladi. Diapirga tutashadigan jins qatlamlari diapir harakati yoʻnalishi boʻyicha yuqoriga koʻtarilib bukiladi. Soʻngra atrofdagi jinslar yoriq tekisligi boʻylab yuqoriga, diapir che", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ДИАПИРИЗМ — Диапиризм", "raw_meaning": "термин 1915 й. Л. Мразек томонидан фанга киритилган бўлиб, антиклиналь гумбазларда бурма ўқи ёки ёриқлари бўйлаб остки жинсларни юқорида ётган ёш қатламларни ёриб ўтиши тушунилади. Диапирлар туз, гипс, серпентинит, гилли ва карбонатли жинслар ҳамда магмадан ҳосил бўлган магматик ва метоморфик жинслар аралашмаларидан тузилган. Тузли диапирлар структураси Шимолий-Ғарбий Европа, Шимолий Америка, Ўрта Осиё ва бошқа жойларда яхши ўрганилган. Н.Клоос (1921) интрузив диапирлар, хусусан гранитли батолитлар ва штоклар тузилишини биринчилардан бўлиб ўрганди. Диапирларнинг пайдо бўлиш механизми қуйидагича: 1) жинс зичлиги уни ўраб турувчи қатламларникидан кам; 2) зичлиги кам бўлган жинс пластик хусусиятга эга бўлиб, оқувчан ҳолатда бўлади; 3) гравитацион беқарорлик уни ҳаракатга келтиради. Бурмаланиш ёки бошқа жараёнлар, масалан, эрозия таъсирида юзага келадиган ҳаракатлар зичлиги кам жинслар устида ётган қатламларда босимни нотекис тақсимланишига олиб келади. Диапир қоплама қатламда босим энг кам бўлган жойдан ўзига йўл топади, яъни шу жойдан уни ёриб юқорига кўтарилади. Д.ни ҳаракатга келтирувчи куч турли зичликдаги жинсларнинг ўрин алмашинишидан юзага келади. Шундай қилиб, Д.— гравитацион тектоника ҳодисаларидан бири бўлиб, енгил материал юқорига кўтарилиб интрузив жисм ҳосил қилиши, атрофдаги оғир жинслар эса пастга чўкиши билан изоҳланади. Диапир механизми иккинчи тартибли структураларда қайд қилинади. Унга кириб келаётган масса оқимидан юзага келадиган ички структуралар ва диапирнинг ёриб ўтиш жараёнида қоплам жинслар деформациясидан юзага келадиган ташқи структуралар киради. Тузли диапирларда деформация жараёни ўзгача содир бўлади. Тузли ётқизиқларда бирламчи структура горизонталь қатланиш кўринишида бўлади, кейинчалик эса, жинсларнинг оқишидан қатланиш кескин ўзгариб кетади. Тузли қатламлардаги бурмалар шарнири дам кўтарилиб, дам пасайиб туради, улар ўқи кучли эгилиб-букилади ва натижада уюмлар шпилькасимон ёки ангишвонасимон шаклда ҳосил бўлади. Диапирга туташадиган жинс қатламлари диапир ҳаракати йўналиши бўйича юқорига кўтарилиб букилади. Сўнгра атрофдаги жинслар ёриқ текислиги бўйлаб юқорига, диапир че"}}]}