дам
damдам И
от 1. Нафас, тин.
Дамим қайтиб кетяпти. Дамимни ростлаб олай. Чуқур дам олинг.
Жиндай дамимни ростлаб олай, уҳ ҳалиям оёғимнинг қалтироғи босилгани ёʻқ. Ҳамза, — Паранжи сирлари
Бахтингиз бор эканки, мендай кўли енгил, дами ўткир ромчига ёʻлиқдингиз. — К. Яшин, Ҳамза
От пишқирган дамига Эрир тоғдаги корлар. — Ойсулув
2. Ишдан бўш вақт; ором, ҳордиқ.
Дам бермоқ. Дам олмоқ. Дам бермай югуртирмоқ. Дам олиш уйи.
Эртага якшанба, дам олиш куни. Ўзбекистон баҳорининг гуркираган пайти. — Газетадан
Соҳибжон дамини олиб, яна ёʻлга равона бўлибди. — Зумрад ва Қиммат
Ҳатто Шарофат билан икки марта дам олиш уйига борганмиз. — Муштум
3. Бирор нарса ичига йиғилган, тўпланган ҳаво, газ.
Баллонга дам бермоқ. Дами чиққан баллон,
Аҳмад, дами чиққан пуфакдек, бўшашиб ўтириб қолди. — Мирмуҳсин,Меъмор
Илгари говмиш сигирнинг елинидек солиниб турадиган бағбақаси сўлган, дами чиққан пуфакдай шалвираган. — А. Қаҳҳор, Сароб
4. Ошқозон ёки ичакда овқатдан пайдо бўлган ел, газ.
Хом ўрик қоринни дам қилар, Ғўр масала — бошга калава. — Мақол
Янги узилган узум ични дам қилади. — К. Маҳмудов, Ўзбек тансиқ таомлари
5. Тафт, иссиқ, ҳарорат.
Аммо ўзиям дамига ош пишадиган отахонлардан. — О. Ёқубов, Песалар.
Қиём чоғи эди. Қуёш дамини ғир-ғир эсган шамол кесар эди. — Ойбек, O.v.shabadalar.
6. кўчма Куч, зўрлик; шиддат.
Азимжон ўз ротасидаги жангчилар билан душманнинг дамини кесди. — Н. Сафаров, Оловли излар
Азмкор халқнинг даҳшатли ҳамласи офатнинг дамини кесди. — Н. Сафаров, Оловли излар
Қишнинг дами кесила бошлади. — Ойбек, Навоий
7. кўчма Кибр-ҳаво; ҳовур.
Дамидан тушмоқ (қайтмоқ). Ҳали хомсан, пишарсан, бу дамингдан тушарсан. — Мақол
Бугун Бухородан комиссия келганини эшитган бўлса керак, кечаги дами ҳам қолмаган. — С. Айний, Қуллар
Ўринбой оғзидаги ошини олдирмайдиган, тутганини шарт кесадиган, дами баландгина кўринган эди. — Ҳ. Назир, Кўктерак шабадаси
8. Буғ, ҳовур, пар
- Дам солмоқ Кампир Авазнинг кўнглидагини билиб, дуо ўқиб, тупроққа дам солиб, сочди. — Маликайи айёрНури у кишига бориб, дам солдириб келади. — Ойбек, Танланган асарлар
- Дам урмоқ 1. Чуқур нафас олиб пуф демоқ, пуфламоқ; [Домуллани] Отхонага бошлаб кирдим. Тақсир, мана бемор, дедим. Домулла кулди Кейин дуо ўқиб, отга дам урди. — Ойбек, Танланган асарларНормат сўфи бешик-терватдай ликиллаб, нималарнидир пичирлаб ўкир, келинойисига дам урарди. — Муштуммен, деб уролмади дам. — Ҳ. ОлимжонҲаммаси [полвонлар] нима қиларини билмай, бошини қашиб, биронтаси ҳам бораман, деб дам урмади. — Зулфизар билан Авазхон
- Дами ичига тушиб кетмоқ 1. Нафаси қайтиб кетмоқ, нафас ололмай қолмоқ. Машҳур артистнинг дами ичига тушиб кетди. — С. Аҳмад, УфқЯна дамим ичимга тушди. Бўрон нафасни бўғарди. — Ҳ. Назир, Муҳаббат[Элмурод] Бир нафас дами ичига тушиб ўтирди-да, сўнг оғир бир энтикиб: — Ҳай, майли — деди. — П. Турсун, ЎқитувчиХўжа номини эшитиб, Ғуломжоннинг дами ичига тушиб кетди. — М. Исмоилий, Фарғона т.о.;Бу — Исматхўжага айил ботди, шекилли, дами ичига тушиб кетди. Ойдин, — Ҳазил эмиш
- Дамига тортмоқ 1. Чуқур ва кучли нафас билан ичига тортмоқ, ютмоқ. Қараса, қаттиқ бўрон кўтарилиб, аждар қизни ўз дамига тортаётганмиш. — Олтин бешикГазнинг шамоли одамни дамига тортади. — П. Қодиров, ЭркБизни шундай авраб, дамига тортаётганлар кимлар? — Нуъмон ҳожи, Мир-ҳайдар хўжа, Оқилхон тўралар. А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари. Дамини ичига ютмоқ — Гапирмасдан, жим турмоқБу ёқда қолган хотинлар дамларини ичларига ютиб, чурқ этмай туришипти. — С. Аҳмад, Уфқ
- Дамингни чиқарма 1. Нафасингни чиқарма; Бир маҳалладан бир қизни олиб қочишди. Бойваччанинг хизматкорининг қизи эмиш Дамингни чиқарма! — Ойбек, Танланган асарлар
- Дам емоқ Дамлангандан кейин ўз буғи билан етилмоқ. Чой дам еди.Ош дам егунча, пиёла неча бор қўлдан қўлга ўтди. — С. Айний, ДохундаОшпаз шийпон тагидаги тол тагида капгирни бошидан баланд кўтарди, бу ош дам еганлигига ишора эди. — И. Шамшаров, Ғурумсаройликлар
- Дам емоқ Панд емоқ; бўш келмоқ, енгилмоқ. Мақтанчоққа дам емасман. — ҲабибийБировдан дам емасман, сўзга полвон, қаҳрамонман дер. — Муштум
- Дам турмоқ Жим бўлмоқ, тинч, дим турмоқ. Дам туринг, битди қулоқлар, лаҳза, жон қурбақалар. Муқимий. Дами ичида Айтадиганини ай-толмайди, тили қисиқ.Райҳон қишлоқда, қизиникида турган кунларда Зумрадбибининг дами ичида бўлди. — Ҳ. Ғулом, Сенга интиламанТожибой қизининг ёʻқолганидан кўра одамлар ўртасида иснодга қолишидан қўрқарди. Эр-хотиннинг дами ичида, ундан-бундан сўраб суриштирайлик дейишса, гап-сўз тарқаб кетади. — С. Зуннунова, Гулхан
- Дами кесилмоқ 1. Гапи бўлинмоқ, сўзлай олмай тўхтаб қолмоқ. У Валихонга изоҳ беришга астойдил тайёрланган эди, Валихоннинг қўл силтаб, рад қилганини кўргач, дами кесилиб, оғзини очганича, тек қараб қолди. — Ш. Тошматов, Эрк қушиХуббибой ўзининг ёʻқлигидан шикоят қилиш учун оғзини жуфтласа ҳам, аммо бирдан дами кесилиб қолди. — А. Қодирий, Обид кетмонАммо бунда куёвнинг иштироки кўрилмай, шунинг ила менинг дамим кесилиб қолди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Дамини кесмоқ (ёки қирқмоқ, қайтармоқ) 1. Қувватини кетказмоқ, таъсирини пасайтирмоқ. Иссиқнинг ва ёғли овқатларнинг дамини кесиш учун ҳеч ким пиёладан, чойнакдан қўл узмас эди. — Ойбек, Танланган асарлар;Уларнинг фикрларича, кўпни кўрган муғамбир ва пишиқ домла ўқитувчи болани яхшилаб тузламоқда ва дамини қайтариб қўймоқда эди. — П. Турсун, ЎқитувчиБу тадбир орқали айрим кўзбўямачи қаллобларнинг дамини қирқмоқчи бўлгандир. — Газетадан
дам ИИ
от 1. Он, лаҳза; кез, пайт.
Бахтли дамлар. Бир дам жим қолмоқ. Шу дамгача. Шу дамда. Чилла, ҳар дами тилла. — Мақол
Бир дам ўзини ёʻқотиб, эсанкираб қолди. — С. Аҳмад, Уфқ
Балки дўстлар даврасида Камим бўлмас ҳеч қачон. Лекин сени ўша дамда Қайдан топай, онажон. — А. Орипов, Йиллар армони
2. айр. боғл. взф. Баъзан, гоҳ, гоҳо.
Ёʻлчи эртадан кечгача дам у экинда, дам бу экинда Қамбар билан бирга ишлайди. — Ойбек, Танланган асарлар
Сув дам оқизиб кетади, дам четга отади. — С. Аҳмад, Уфқ
дам ИИИ
от 1. Темирчиларнинг кўра ёки ўчоқдаги кўмирни ёндириш учун ҳаво юборадиган, чармдан ишланган асбоб.
Фарҳод Темирчидан бир кўра, бир дам сўраб олди. — Фарқод ва Ширин
Бошқа бир мулланинг қорни ҳам темирчиларнинг дамидек катта экан. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
2. Дам орқали ўчоққа, кўрага ҳаво юбормоқ.
Ўчоқнинг орқасидаги уйда икки киши зўр бериб, тўхтовсиз ўчоққа дам беради. Ойдин, — Ҳазил эмиш
Акам мени тақачига топширди. Еган-ичганим бадалига эртадан кечгача дам босар эдим. — П. Турсун, Ўқитувчи
3. Чет, қирғоқ.
Иброҳимов оёғини ёзгани ўрнидан турди ва айвоннинг дамига бориб узоқдаги каптарранг тоғларга қаради. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
дам ИВ
от Асбобнинг кесадиган, ўткир томони, тиғи; тиғ.
Пичоқнинг дами. Қиличнинг дами. Кетмоннинг дами.
[ Отабек] Ханжарини қинидан суғуриб олди-да, дамини ойдинга солиб боқди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Раҳимберди катта кетмоннинг дамини эговлаб, хиргойи қилиб ўтирарди. — Х. Тўхтабоев, Шонли авлод
ДАМ
1. Нафас, тин.AN, DEFA
2. Ишдан бўш вақт.DİNLENME
дам И
1. (нафас)Atem m, Atmung f, Atmen n
2. (таътил)Erholung f, Rast f, Ruhe f, Ruhepause f
- дам олмоқ sich erholen, rasten vi
дам ИИ
Zeitpunkt m, Augenblick m, Moment m
дам ИИИ
тех. (темирчиликка оид)Blasebalg m
- дам босмоқ aufblasen vt
дам И
1. вздох, дыхание
2. отдых
- дам олмоқ отдыхать
у дамини чиқармади он промолчал
- чой дам еди чай заварился
- палов дам еди плов готов (плов упрел)
дам ИИ
момент, время
- шу дам гача до этого момента, до сих пор
- у дамларда в те времена
- бир дамда моментально
- дам-бадам часто; непрестанно
ушбу дамнинг дамларини дам дема, бошинг эсон, давлатингни кам дема сей краткий миг (беды) за время не считай; раз голова цела, не говори, что богатство твое мало
дам И
н 1. deep breath, breathing, respiration
- олов дамида in the heat of the fire
2. rest, relaxation
дам ИИИ
н bellows
- дам бермоқ fan (with bellows)
ДАМ
1. dem, nápes
2. jumıstan bos waqıt, tınım, demalıs
3. jel, hawa, gaz
4. ıssı, háwir
5. авıс. kúsh, zorlıq, pát
6. авıс. menmenlik
7. puw, par
8. payıt, máwrit, gez
9. geyde, gá
10. teriden islengen temirshiler ásbabı
11. shet, jaǵa
12. ásbaplardıń kesetuǵın ótkir tárepi