Былина

былина. IX—XIII asrlarda rus xalqining dunyoqarashi, orzu-istaklarining ifodasi sifatida yuzaga kelgan epik xarakterdagi qahramonlik qoʻshiqlari. Bilinalarda tarixiy, real obrazlar fantastik toʻqimalar asosida boyitilgan holda aks ettiriladi. Xalq ogʻzaki ijodining mustaqil janri sifatida bilinalar boshqa xalqlar eposi (q. Epos), jumladan, oʻzbek xalq dostonlari bilan bir qatorda turadi. Bilinalarda asosan real rus yeriga xos voqea-hodisalar aks etsa ham, uning tasvirida fantastik elementlar uchraydi: bahodirlar gʻayritabiiy kuchlar bilan jang qiladi, mifologik dushmanlar ustidan gʻalaba qozonadi. Shuning uchun ham fantastik tasvir bilinalarga xos poetik shartlardan biri hisoblanadi. Chunki bilinalar bu fantastik tasvirni oʻziga qadar boʻlgan mifologik folklordan anʼana sifatida qabul qilib olgan. Bilinalar qahramonlik qoʻshiqlari sifatida rus tarixiy hayoti haqida hikoya qilgani uchun ulardagi mavjud syujet (q.) lar Kiyev knyazi Vladimirga bogʻliq holda turkumlashgan. Bilina syujetlarining bunday markazlashishi umumrus yerlarining Kiyev atrofida birlashishiga bogʻliqdir. Bilinalarning real tarixiy hayot bilan munosabati masalasida sovet olimlari ikki xil qarashni olgʻa suradilar. Birinchi qarash vakillaridan biri rus olimi V. Ya. Propp, bilinalar badiiy xususiyatlari jihatidan biror konkret davrni aks ettirmay, balki koʻp davrlar bilan bogʻlanadi deb hisoblaydi. Shunga muvofiq bilinalar rus xalqining koʻp asrlik ideallarini ifodalaydi. Ikkinchi xil qarash vakili B. A. Ribakov, bilinalar hamma vaqt u yoki bu konkret davrning badiiy tasviri sifatida yuzaga keladi, deb hisoblaydi. Bilinalarning real tarixiy hayotga aloqadorligi masalasida V. Ya. Proppning fikri haqiqatga yaqin. Bilinalarning asosiy qismi IX—XIII asrlarda Rossiyaning turli joylarida: Kiyev Rusi, Shimoli-sharqiy Rus, Shimoli-gʻarbiy Rus, Janubi-gʻarbiy Rusda yaratilgan. Shuning uchun ham bilinalardagi obrazlar ruhi, yoʻnalishi turli joy va davrlar xarakteriga bogʻlanib ketadi. Masalan, Dob-

былина