Қидирув

сфт. 1. Қайтариб, қайириб, буклаб қўйиладиган, қайирма.

У [Аваз] уйига етиб бориб, чироқни ёқди, қайтарма ёқа камзулини ечди. — Ж. Шарипов, Хоразм

Тилма зовурдан чиқиб, тупроқ уюмидан сакраб ўтган Алижон қайтарма этигига ёпишган тупроқни жаҳл билан қоқди. — Х. Нуъмон, Фасллар

2. шв. айн. Қайтариқ 4.

Азайимхонларга юборинг, тумор қилдириб тақсин, дами ўткирларга юборинг, дам солдирсин, қайтарма қилдириб ичсин, сиз ҳам ичинг. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

[Канизак Сидиқжонни] Ўзига иситиб олган. Эсизгина, буни билганимда, ўша ердан қайтарма қилдириб келар эканман. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Аёлларнинг билгани — ирим, билгани — қайтарма, билгани — азайимхон. — Чўлпон, Кеча ва кундуз

3. Халқ куйларидан бирининг номи.

4. с. т. Пул муомаласида унинг маълум қисмини ўзига (ўғринча) уриб қолиш.

Кассир Давронов ишчиларга маош бераётган вақтида ўнталикдан бир-иккитасини қайтарма қилиб, тишининг оқини кўрсатиб қўяди. — Муштум

фл. 1. Келган ёки келаётган томонига ёʻналмоқ, юрмоқ; айланиб дастлабки ерига келмоқ.

Орқасига қайтмоқ. Саёҳатдан қайтиб келмоқ. Изига қайтиб кетмоқ. Автобус шу ердан қайтади.

У [Сидиқжон] уйга хийла таъби очилиб қайтди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

2. кўчма Яна олдин бўлган ишга, айтилган гап, фикр ва шу кабиларга келмоқ.

Лирик чекинишдан кейин асосий мавзуга қайтмоқ.

ажойиб замондошимизнинг достони узун. Вақти билан унга яна қайтармиз. — Н. Сафаров, Оловли излар

3. Аввалги ҳолати, даражаси ва шу кабиларга келмоқ, уни эгалламоқ.

Мана, йиқилдим, деб ит азобини кўрган мингбоши мана эндигина аслига қайтиб, эркин нафас олди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча.

4. махс. Тўсиққа урилиб, ёʻналишини ўзгартирмоқ.

Оқ сиртдан нур яхши қайтади.

5. кўчма Воз кечмоқ, тарк этмоқ, чекинмоқ.

Фикридан қайтмоқ. Сўзидан қайтмоқ. Айтар сўзни айт, айтмас сўздан қайт! — Мақол

Уни, худодан қайтган, деб таёқ билан саваладилар. — М. Ўринхўжаев, Унутилмас кунлар

6. (асосан бўлишсиз шаклда) Ўзини тиймоқ; тийинмоқ.

У ҳеч нарсадан қайтмайди. Сен учун ўлимдан ҳам қайтмайман.

Ҳомид бу туҳматдан ҳам қайтмас ва ўз туҳматини маҳкама олдида мантиқий равишда исбот ҳам қила олур эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

улардан пул ундириб олиш, бензинни талон-торож қилишдан ҳам қайтмайди. — Газетадан.

7. Даражаси, кучи пасайиш, сўниш томонга ёʻналмоқ.

Беморнинг иситмаси қайтди. Совуқ қайтди. Бозор қайтди. Ундан ихлосим қайтди.

Кеч кириб, қуёшнинг тапти қайтганда, вагон-ремонт заводининг ёшлари саҳна ясадилар. — А. Мухтор, Опа-сингиллар

Низомиддиновнинг титроғи қайтгандек бўлди. — С. Аҳмад, Ҳукм

8. Қабул қилинмай, ўтмай ёки ортиб қолиб қайтарилмоқ, қайтариб берилмоқ ёки қайтариб юборилмоқ.

Мол бозордан қайтди. Пул ортиб, юз сўми қайтиб келди. Ун сўмдан уч сўм қайтди.

Бўлмаса, бу ёққа ола қолинг, қайтган мол ўзимизга тан! — Ёшлик

9. Эвази тегмоқ, эвази эгасига келмоқ.

Боланг туфайли ҳар қанча оғирчилик бўлса, устингга ол. Бу қарз болангдан қайтади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Бу яхшиликларингиз биздан бўлмаса, худодан қайцин. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

10. Тўмтоқ, ўтмас бўлиб қолмоқ (нарсаларнинг учи ёки тиғи ҳақида).

Пичоқнинг юзи қайтибди.

11. кам қўлл. Бурилмоқ, қайрилмоқ.

Ана шу ёʻл билан тўғри бориб, чапга қайтасиз. — Гулдаста

12. с. т. Кексалик ҳолатида бўлмоқ, шу ҳолатда (ёшда) ўзини бардам тутмоқ.

Баъзи одамлар кексайганда яхши қайтади.

Кексайганда Акбар акадек қайтиш бошқаларга ҳам насиб бўлса эди. — Й. Шамшаров, ўурумсаройликлар

13. шв. Ўлмоқ, вафот қилмоқ.

Кўнгил айниб, еган-ичганини қайтариб ташламоқ, қусмоқ.KUSMAK

• -қилмоқ

любезн. прошу вас, не откажите, пожалуйста, возьмите, берите (говорится, когда дарят подарок, гостинец или угощают и т.п.)

Слезами не возвратишь прошлого.

1. Янгидан, бошқатдан, яна (аввал мавжуд бўлган ҳаракат, ҳолатнинг давоми, янгидан юз бериши маъносида).

— Саодатхон эндигина ёпган зонтини қайта очди. — С. Зуннунова, Янги директор

Муяссар қабристондаги боёʻғлининг ваҳимали ҳув-ҳув-лашидан уйғониб кетди-да, қайта ухлай олмади. — О. Ёқубов, Эр бошига иш тушса

Лолалар бир оз уринқираган, аммо вазадаги сув унга қайта ҳаёт бахш этган эди. — Гулдаста

2. Такрор ҳолда, такроран, яна.

Ғафур Ғулом билан бир кўришганимча, қайта учра-шишга журъат қилолмай юрардим. Шукрулло, — Жавоҳирлар сандиғи

Темиржон кетишни ҳам, қайта қўнғироқ тугмасини босишни ҳам билмасди. — Ж. Абдуллахонов, Орият

3. Аввалгисидан фарқли ҳолда, маълум ўзгаришлар билан; бошқатдан.

Навоий бу бинони қайта ишлатган: биринчи маротаба шарқ наққошлигига хос ранг-баранг нақшин гуллар билан безатган. — Мирмуҳсин, Меъмор

карнизи фақат тўрт энлик чиқарилганлиги учун ёмғир-чочин девор сувоқларини ювиб кетади, деб томини қайта ёпар эмишмиз. — Муштум

Коридорлар фан кабинетлари юксак дид билан қайта жиҳозланди. — Газетадан.

4. снқ. (сонлар билан) Марта, карра.

Пулни икки қайта санамоқ.

У чоқларнинг лаззатини шунда яна бир қайта ялагандек, лаблари титради, юраги урди. — Ойбек, Танланган асарлар

Отабек тўғрисидаги ташвиш боягидан ўн қайта ортган эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

5. айн. Қайтага.

Қайта бизникига бора қолайлик.

Кутилган пайт келди. Лекин ёмғир ва шамол бўлгани қайта яхши бўлди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Гапиринг, изза қилинг. Болалар мактабда ўқиб, қайта бевош бўлиб кетяпти. — А. Қаҳҳор, Асарлар