ot 1. Diniy-ibtidoiy tasavvurlarga koʻra, inson va hayvon tanasida boʻladigan, uyqu chogʻida (vaqtincha) yoki oʻlgan vaqtda tanadan chiqib ketadigan alohida koʻzga koʻrinmas ilohiy kuch, quvvat; ruh.
Jon bor joyda qazo bor. — Maqol
Odamning loydan yasalishini, unga jon bagʻishlanishini shunday qiziq qilib oʻqib berdiki — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
2. Sezuvchi, his etuvchi tan, badan.
Butun jonim qaqshab ogʻriyapti. Tish ogʻrigʻim bosilib, jonim orom oldi. Betimning qalini —
jonimning huzuri. — Maqol
Tim qorongʻi, izgʻirinli kecha. Yomgʻir xuddi jonga igna sanchganday, ezib, muttasil savalardi. — Oybek, Quyosh qoraymas
Gʻulomjon ayvonda otasi bilan turar, stollarning qarsillatib sindirilayotganini eshitib, xuddi oʻz qovurgʻalari sindirilayotgandek, joni ogʻrir edi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
3. Hayot; hayot-mamot; tiriklik.
Kemaga tushganning joni bir. — Maqol
Echkiga jon qaygʻu, qassobga yogʻ qaygʻu. — Maqol
Jondan kechmasang, ish bitmas. — Maqol
Chechak Jambul, sen Vatanni sevasan, Kerak boʻlsa, joningni ham berasan. — Fozil shoir.
Otam meni jonidan ortiq koʻrar edi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
4. Kishi, odam.
Jon boshiga. Biz toʻqqiz jon edik.
Qorabuloq qishlogʻida birorta uygʻoq jon qolmagan edi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
Hech bir jon yoʻqki, oni boʻlmasa jononasi. — Hamza
Hamma ishni toʻxtatib, qimirlagan jonni terimga solar ekanmiz. — N. Safarov, Hayot maktabi
5. Bir qator aniqlovchilar bilan qoʻllanib, bosh, jussa maʼnolarini ifodalaydi.
Qiz joning bilan qayergacha borolarding? — I. Rahim, Chin muhabbat
— Yosh joning bor, qizim, — dedi [Oftob oyim], — birovga yomonlik sogʻinma. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.|| — Voy shoʻrim, — dedi Mastura. —
Jindakkina joningizga-ya? Shu jussangizga uchta dard sigʻadimi? — A. Qahhor, Ming bir jon
6. Kuch, quvvat, mador.
Joni boricha harakat qilmoq. Tezroq qimirlasang-chi, joning bormi?
Hoji sekingina qoʻlini uzatib, qulogʻini ushladi va uch buklab turib qattiq qisdi, joni boricha qisdi. — A. Qahhor, Yillar
Joni boricha ikki qoʻlidagi etik bilan eshikni qamchiladi. — H. Nazir, Soʻnmas chaqmoqlar
7. Yaxshi koʻradigan, sevimli, yoqimli kishi yoki narsa haqida.
Olma —uning joni. Jon doʻsting jonidan kechsa ham, mol doʻsting molidan kechmas. — Maqol
Ammo lekin Muxtorxon domla nafsambiriga odamning joni edi. — A. Qahhor, Toʻyda aza
8. Eng yaqin, sevikli kishilarga murojaatda soʻzlovchining ularga yaqin munosabatini ifodalaydi, begonalarga nisbatan esa hurmat yoki xushomadni bildiradi.
Jonim, dedim qulogʻiga, ohista, jon, dedi. — Qoʻshiqlar
Gulnorning koʻzlari ochilib ketdi Yoʻlchiga tikildi. — Nima qildi, jonim, — soʻradi Yoʻlchi, lekin betobmisiz deyishga tili bormadi. — Oybek, Tanlangan asarlar
[Jamila Gʻofirga:] Agar oʻtirgan joyingizga xas-xashaklar toʻkilsa, sochlarim bilan supuray jonginam. — Hamza, Boy ila xizmatchi.
9. “Opasi”, “akasi”, otasi va shu kabilar soʻzlar bilan, baʼzan yolgʻiz jonidan shaklida soʻzlovchining tinglovchiga yaqin munosabatini, erkalash yoki xushomad maʼnolarini ifodalaydi.
— Opasi jonidan, dutoringizni chaling tuzukroq, — dedi u [Malikaxon] Adolatga qarab,— oʻyin-kulgiga tashna boʻlib yotganmiz. — S. Zunnunova, Gulxan
10. Hayot manbai, hayot bagʻishlovchi narsa haqida.
Yomgʻir — ekinning joni.
Issiq — paxtaning joni degan maqol ham bejiz aytilmagan. — Sh. Rashidov, Gʻoliblar
11. Biror ish, soha yoki doirada asosiy, muhim oʻrin egallovchi, ilhomlantiruvchi, tashkilotchi shaxs.
Joʻralarining joni. Davraning joni. Maktabning joni.
12. Murojaat qilinayotgan shaxsni bildiruvchi soʻzdan oldin kelib, murojaatdagi iltimos, iltijo maʼnosini kuchaytiradi, baʼzan erkalash maʼnosini bildiradi.
Niyoz men bilan xayrlashar chogʻida: — Jon Hoji aka! Endi gap shu yerda qolsin — dedi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
— Urmang otamni! Jon amaki, urmang! — deb zor yigʻlay boshladi bolalar. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
13. Shaxs bildiruvchi soʻzlarga, kishilar otiga qoʻshilib, ularga kichraytish-erkalash, hurmat maʼnosini beradi, masalan,
onajon, buvijon, xolajon, akajon, domlajon; — Salimjon, Qodirjon
14. kesim vzf. Shukur.
Ofitserning shu ketishi boʻlsa, shtabga yetib borsa ham jon. — A. Qahhor, Oltin yulduz
- Jon bermoq 1. Vafot etmoq, oʻlmoq. Vafot qildi jonkashim, dardkashim. Hozir qoʻlimda jon berdi. — Oybek, Tanlangan asarlarYoʻq, Xoʻjabekovga oʻxshaganlar osonlikcha jon bermaydi. Yotib qolguncha otib qoladi. — S. Anorboyev, OqsoyMusulmonlar! Yaxshi deb yoʻlida jon berganing Azizbek bu kun sizlarga yaxshiligingizni oʻttiz ikki tanga soliq bilan qaytarmoqchi boʻldi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
- Jon kirmoq 1. Tirilmoq. Baliqqa jon kirdi;Qutidor qaytib yoʻlakka kirishi bilan Oftob oyim ila Kumushga qaytib jon kirgan kabi boʻldi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlarTabiatga jon kirdi, tollar barg chiqardi. — J. Sharipov, Xorazm
- Jon olmoq 1. Oʻldirmoq. Men oʻzimning ashaddiy dushmanim bilan tanho kurashib, yo jon bermoqqa va yo jon olmoqqa qaror bergan edim. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlarYamoqchini boʻlsa Ismathoji har kuni masjidga chaqirib, odamlar oʻrtasida haqorat qila berib jonini oldi. — Oydin, Yamoqchi koʻchdi
- Joni bor 1. Tirik, jonli. Joni borning umidi bor.Tanimda jonim bor ekan,paxta berishga tirishaman. — Sh. Rashidov, GʻoliblarGapingizning joni bor.
- Joni uzilmoq Vafot etmoq, oʻlmoq.
- Joni chiqmoq Joning chiqqur! (qargʻ.). Ter chiqqandan jon chiqmas. — MaqolIbn Sinoga kasalning joni chiqmagan boʻlsa, bas ekan, tuzatar ekan. — Oybek, Tanlangan asarlarTuf-e, qurib ketsin, jonim chiqib ketdi-ya. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlarOlarda kirar jonim, berarda chiqar jonim. — MaqolPolvon kelganda, temirchi shunday qilgan edi, uning joni chiqib, tishini gʻijirlatdi. — A. Qahhor, Sarob
- Joni halqumiga (yoki boʻgʻziga, hiqildogʻiga) kelmoq 1. Oʻlar holatga kelmoq, oʻlguday qiynalib ketmoq. Dushmanlar joni halqumiga kelganda mana bunday quturadilar. — A. Muxtor, Opa-singillarBoya nimalarni soʻzladingiz, sir ochiladimi, deb jonim boʻgʻzimga keldi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlarHamma yerda ham odamlarning joni boʻgʻziga kelib qoldi, qizim! — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Jon(i) achimoq Achinib, dildan xayrixohlik bildirmoq; achinmoq. Unga jonim achidi.
- Jondan oʻtmoq 1. Badanni, aʼzoni ogʻritmoq, qaqshatmoq, zirqiratmoq. Ogʻriq jondan oʻtdi;Ayniqsa, bugungi soʻzlar jon-jonimdan oʻtib ketdi. — Sh. Rashidov, GʻoliblarEshonning dakkisi jonimdan oʻtgandan keyin qochdim. — P. Tursun, Oʻqituvchi
- Jonini koyitmoq Qiynalib, mashaqqat chekib, biror ish qilmoq, qattiq urinmoq. Qoʻshchinorliklar yoki qoʻgʻazorliklar u yoqda tursin, suvning boshida boʻladigan baqaqurulloqliklar ham oʻzi yoki ulovining jonini koyitgisi kelmas edi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Jon saqlamoq Oʻzini maʼnaviy yoki jismoniy halokatdan yoki ogʻir, mushkul ahvoldan saqlab qolmoq. Oftobdan daraxtlarning tagida jon saqlamoq.U hamon kovakda jon saqlab kelmoqda. Befarosat, laqma odamni koʻrsa, kovakdan sekin chiqadi, allakimdan eshitgan yangiliklarni aytadi, yana kirib ketadi. — A. Qahhor, Hi-hi
- Jon hovuchlamoq Oʻz hayotidan xavotir boʻlmoq, qoʻrqa-pisa, xavotirda yashamoq. Mirzo Yodgorning boshi kesildi. Uning tarafdorlari jonlarini hovuchlab, in-iniga kirdi. — Oybek, Navoiy
- Jon(i)ga ora kirmoq 1. Halokatdan yoki biror koʻngilsiz voqeadan, tang holatdan saqlab qolmoq. Bular jonlarini fido qilib, minglarcha kishilarning joniga ora kirdilar. — A. Qahhor, Oltin yulduzShunday doʻppi tor kelgan paytda Azim boyvachcha Xol-xoʻjaning joniga ora kirdi. — S. Ahmad, Hukm
- Jondan bezor qilmoq (yoki toʻydirmoq) 1. Oʻlimiga rozi qilmoq; [Oqila:] Oʻzingiz qachon borasiz? Bolalar dada deb jonimdan bezor qilishyapti. — A. Qahhor, Ogʻriq tishlar
- Jondan bezor boʻlmoq (yoki toʻymoq) 1. Oʻlimiga rozi boʻlmoq, yashashni istamaslik. Qullar ochlikdan oʻlsin, qarollar charchab, jonidan bezor boʻlsin, har nima boʻlsa-boʻlsin, senga foyda boʻlsin. — S. Ayniy, QullarOvozingni chiqarma, juvonmarg. Eshon pochchang eshitmasinlar. Nima, joningdan toʻydingmi? — P. Tursun, OʻqituvchiBas, pichoq borib suyakka yetdi. Boshimni egib, indamay yurganim yetar, jonimdan toʻyib ketdim. — Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli
- Jonini tikmoq Hayotini bagʻishlamoq. Men jonimni yaxshilik yoʻliga tikkanman, Zokirjon. — P. Qodirov, Uch ildiz
- Joni yoʻq 1. Ulik, jonsiz. Soyga qarasak, uchta baliq yotibdi: ikkitasi oʻlik, bittasining joni yoʻq. — ErtaklarBir qoʻlimning joni yoʻqroq. Sening mushtingni yeya berib, jonimda jon qolgan emas. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlariJoni yoʻq ip. Joni yoʻq mato.
- Jon olib, jon bermoq Biror ishda astoydil gʻayrat koʻrsatmoq; jonbozlik, fidokorlik qilmoq. Boʻtaboy kechani kecha, kunduzni kunduz demay, kolxoz uchun jon olib, jon berdi. — S. Ahmad, Hukm
- Bir jon, bir tan boʻlmoq Bir yoqadan bosh chiqarmoq, bahamjihat boʻlmoq.
- Jon achchigʻida (yoki holatda) 1. Oʻlim talvasasida. Ofitserning oʻzi ham talvasada holdan toygan edi, buning ustiga xotini polda yumalab, jon achchigʻida xirillardi. — A. Muxtor, Qoraqalpoq qissasiChekkasini zax yerga berib yiqilgan va kesak kabi hissiz qizini [qutidor] jon holatda quchogʻiga oldi: Qizim Kumush Koʻzingni och! — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
- Jon deb Xursandlik bilan, mamnuniyat bilan, bajonidil. Agar lozim kelsa, toshkoʻmir koniga borib, koʻmir qazib keltirishga ham jon-jon deb ketar edim. — A. Qahhor, Sarob
- Jon koshki Koshkiydi, qani edi-ya.
- Jon kuydirmoq 1. Bor kuch-imkonini ayamay astoydil harakat qilmoq. Butun jamoa bayramni munosib kutib olish uchun jon kuydirib ishlamoqda;Besh bolali bir ayolning Elmurodga jon kuydirib, uni oʻz panohiga olmoqchi boʻlgani toʻgʻrisidagi gaplar Buvinisoga juda xush keldi. — P. Tursun, Oʻqituvchi
- Jon talvasasi
- Joni kirmoq 1. Huzur qilmoq, maza qilmoq, orom olmoq. Uyiga suv, gaz oʻtkazib, joni kirdi. Tish oldirib, joni kirdi;Kino desa, joni kiradi.Ayollar: — Boʻlmasa-chi! Hammaning joni kirdi. Qamishkapada hech bunaqa tomosha boʻlgan emas, — deyishdi. — P. Tursun, Oʻqituvchi
- Jon(i)ga tegmoq Bezor qilmoq, koʻngliga urmoq, koʻngliga tegmoq. Musofirchilik jonga tegadi. — Oybek, Tanlangan asarlarBir ish buyursang, soʻray berib jonga tegadi. — Oydin, Uyaldi shekilli, yerga qaradi.
- Jonim bilan Bosh ustiga, jon deb, bajon dil. Agar shaharda zarur ishlaringiz boʻlmasa, men bilan bir yerga borib kelsangiz. —Jonim bilan. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otgunchaAskarlikka jonim bilan boraman — P. Tursun, Oʻqituvchi
- Jonim tasadduq
- Joʻjabirday jon
- Oʻlmagan mening jonim