Қидирув

«да» бўйича 7937 та натижа: Изоҳли

Филтр

Бўлим

Луғатлар Эртаклар Шевалар Ресурслар

Луғат тури

Изоҳли Таржима Терминологик Фразеологик

Луғат мақолалари

1393 та

даф

Изоҳли луғат

от Чертиб чалинадиган, доира шаклидаги ёғоч гардишга хом тери қоплаб ясалган мусиқа асбоби; чилдирма, доира.

Даф чалиниб, базм бошланди. — Мирмуҳсин, Ойна

Дилдор югуриб бориб, Давлатбахт бегимнинг хонасидан ғижжак, танбур, даф келтирди. — Ойбек, Навоий

Даф бўлмоқ Ёʻқ бўлмоқ, ёʻқолмоқ; бартараф бўлмоқ. Чол бобо қўли билан даф бўлинглар дегандек ишора қилиб қўйди. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакатиКелган бало ўша билан даф бўлсин, деди ичида. — С. Анорбоев, Оқсой
Даф қилмоқ (ёки этмоқ) 1. Қайтармоқ; ёʻқотмоқ, бартараф қилмоқ. Қўй сутининг қон туфлаш касалини даф қилишда фойдаси катта. — К. Маҳмудов, Ўзбек тансиқ таомлариҲар қандай ёмон назарни даф қилади бу исириқ. — С. Аҳмад, УфқДушманнинг бир неча ҳужуми даф этилди. — Т. Рустамов, Мангу жасорат;Бегуноҳларга ножўя даф қиладиганларни сал фаҳмласанг, шипшитиб қўй: нақ белини синдирамиз. — Муштум— Ваҳшийга тегмасанг, у сенга даф қилмайди, — деди Шубин. — Шуҳрат, Олтин зангламасАлижон чамадонини шилдираб оқаётган ариқ бўйига қўяётганида, қоплон сапчиб туриб, даф қилди. — Мирмуҳсин, Чиниқиш
Дафи савдо 1. Бошга тушган савдони қайтариш;

Тўлиқ мақола →

дам

Изоҳли луғат

от 1. Нафас, тин.

Дамим қайтиб кетяпти. Дамимни ростлаб олай. Чуқур дам олинг.

Жиндай дамимни ростлаб олай, уҳ ҳалиям оёғимнинг қалтироғи босилгани ёʻқ. Ҳамза, — Паранжи сирлари

Бахтингиз бор эканки, мендай кўли енгил, дами ўткир ромчига ёʻлиқдингиз. — К. Яшин, Ҳамза

От пишқирган дамига Эрир тоғдаги корлар. — Ойсулув

2. Ишдан бўш вақт; ором, ҳордиқ.

Дам бермоқ. Дам олмоқ. Дам бермай югуртирмоқ. Дам олиш уйи.

Эртага якшанба, дам олиш куни. Ўзбекистон баҳорининг гуркираган пайти. — Газетадан

Соҳибжон дамини олиб, яна ёʻлга равона бўлибди. — Зумрад ва Қиммат

Ҳатто Шарофат билан икки марта дам олиш уйига борганмиз. — Муштум

3. Бирор нарса ичига йиғилган, тўпланган ҳаво, газ.

Баллонга дам бермоқ. Дами чиққан баллон,

Аҳмад, дами чиққан пуфакдек, бўшашиб ўтириб қолди. — Мирмуҳсин,Меъмор

Илгари говмиш сигирнинг елинидек солиниб турадиган бағбақаси сўлган, дами чиққан пуфакдай шалвираган. — А. Қаҳҳор, Сароб

4. Ошқозон ёки ичакда овқатдан пайдо бўлган ел, газ.

Хом ўрик қоринни дам қилар, Ғўр масала — бошга калава. — Мақол

Янги узилган узум ични дам қилади. — К. Маҳмудов, Ўзбек тансиқ таомлари

5. Тафт, иссиқ, ҳарорат.

Аммо ўзиям дамига ош пишадиган отахонлардан. — О. Ёқубов, Песалар.

Қиём чоғи эди. Қуёш дамини ғир-ғир эсган шамол кесар эди. — Ойбек, O.v.shabadalar.

6. кўчма Куч, зўрлик; шиддат.

Азимжон ўз ротасидаги жангчилар билан душманнинг дамини кесди. — Н. Сафаров, Оловли излар

Азмкор халқнинг даҳшатли ҳамласи офатнинг дамини кесди. — Н. Сафаров, Оловли излар

Қишнинг дами кесила бошлади. — Ойбек, Навоий

7. кўчма Кибр-ҳаво; ҳовур.

Дамидан тушмоқ (қайтмоқ). Ҳали хомсан, пишарсан, бу дамингдан тушарсан. — Мақол

Бугун Бухородан комиссия келганини эшитган бўлса керак, кечаги дами ҳам қолмаган. — С. Айний, Қуллар

Ўринбой оғзидаги ошини олдирмайдиган, тутганини шарт кесадиган, дами баландгина кўринган эди. — Ҳ. Назир, Кўктерак шабадаси

8. Буғ, ҳовур, пар

Дам солмоқ Кампир Авазнинг кўнглидагини билиб, дуо ўқиб, тупроққа дам солиб, сочди. — Маликайи айёрНури у кишига бориб, дам солдириб келади. — Ойбек, Танланган асарлар
Дам урмоқ 1. Чуқур нафас олиб пуф демоқ, пуфламоқ; [Домуллани] Отхонага бошлаб кирдим. Тақсир, мана бемор, дедим. Домулла кулди Кейин дуо ўқиб, отга дам урди. — Ойбек, Танланган асарларНормат сўфи бешик-терватдай ликиллаб, нималарнидир пичирлаб ўкир, келинойисига дам урарди. — Муштуммен, деб уролмади дам. — Ҳ. ОлимжонҲаммаси [полвонлар] нима қиларини билмай, бошини қашиб, биронтаси ҳам бораман, деб дам урмади. — Зулфизар билан Авазхон
Дами ичига тушиб кетмоқ 1. Нафаси қайтиб кетмоқ, нафас ололмай қолмоқ. Машҳур артистнинг дами ичига тушиб кетди. — С. Аҳмад, УфқЯна дамим ичимга тушди. Бўрон нафасни бўғарди. — Ҳ. Назир, Муҳаббат[Элмурод] Бир нафас дами ичига тушиб ўтирди-да, сўнг оғир бир энтикиб: — Ҳай, майли — деди. — П. Турсун, ЎқитувчиХўжа номини эшитиб, Ғуломжоннинг дами ичига тушиб кетди. — М. Исмоилий, Фарғона т.о.;Бу — Исматхўжага айил ботди, шекилли, дами ичига тушиб кетди. Ойдин, — Ҳазил эмиш
Дамига тортмоқ 1. Чуқур ва кучли нафас билан ичига тортмоқ, ютмоқ. Қараса, қаттиқ бўрон кўтарилиб, аждар қизни ўз дамига тортаётганмиш. — Олтин бешикГазнинг шамоли одамни дамига тортади. — П. Қодиров, ЭркБизни шундай авраб, дамига тортаётганлар кимлар? — Нуъмон ҳожи, Мир-ҳайдар хўжа, Оқилхон тўралар. А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари. Дамини ичига ютмоқ — Гапирмасдан, жим турмоқБу ёқда қолган хотинлар дамларини ичларига ютиб, чурқ этмай туришипти. — С. Аҳмад, Уфқ
Дамингни чиқарма 1. Нафасингни чиқарма; Бир маҳалладан бир қизни олиб қочишди. Бойваччанинг хизматкорининг қизи эмиш Дамингни чиқарма! — Ойбек, Танланган асарлар
Дам емоқ Дамлангандан кейин ўз буғи билан етилмоқ. Чой дам еди.Ош дам егунча, пиёла неча бор қўлдан қўлга ўтди. — С. Айний, ДохундаОшпаз шийпон тагидаги тол тагида капгирни бошидан баланд кўтарди, бу ош дам еганлигига ишора эди. — И. Шамшаров, Ғурумсаройликлар
Дам емоқ Панд емоқ; бўш келмоқ, енгилмоқ. Мақтанчоққа дам емасман. — ҲабибийБировдан дам емасман, сўзга полвон, қаҳрамонман дер. — Муштум
Дам турмоқ Жим бўлмоқ, тинч, дим турмоқ. Дам туринг, битди қулоқлар, лаҳза, жон қурбақалар. Муқимий. Дами ичида Айтадиганини ай-толмайди, тили қисиқ.Райҳон қишлоқда, қизиникида турган кунларда Зумрадбибининг дами ичида бўлди. — Ҳ. Ғулом, Сенга интиламанТожибой қизининг ёʻқолганидан кўра одамлар ўртасида иснодга қолишидан қўрқарди. Эр-хотиннинг дами ичида, ундан-бундан сўраб суриштирайлик дейишса, гап-сўз тарқаб кетади. — С. Зуннунова, Гулхан
Дами кесилмоқ 1. Гапи бўлинмоқ, сўзлай олмай тўхтаб қолмоқ. У Валихонга изоҳ беришга астойдил тайёрланган эди, Валихоннинг қўл силтаб, рад қилганини кўргач, дами кесилиб, оғзини очганича, тек қараб қолди. — Ш. Тошматов, Эрк қушиХуббибой ўзининг ёʻқлигидан шикоят қилиш учун оғзини жуфтласа ҳам, аммо бирдан дами кесилиб қолди. — А. Қодирий, Обид кетмонАммо бунда куёвнинг иштироки кўрилмай, шунинг ила менинг дамим кесилиб қолди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Дамини кесмоқ (ёки қирқмоқ, қайтармоқ) 1. Қувватини кетказмоқ, таъсирини пасайтирмоқ. Иссиқнинг ва ёғли овқатларнинг дамини кесиш учун ҳеч ким пиёладан, чойнакдан қўл узмас эди. — Ойбек, Танланган асарлар;Уларнинг фикрларича, кўпни кўрган муғамбир ва пишиқ домла ўқитувчи болани яхшилаб тузламоқда ва дамини қайтариб қўймоқда эди. — П. Турсун, ЎқитувчиБу тадбир орқали айрим кўзбўямачи қаллобларнинг дамини қирқмоқчи бўлгандир. — Газетадан

Тўлиқ мақола →

дада

Изоҳли луғат

от 1. Ота, падар.

Гулнор икки ҳафтадан буён дадаси ва онаси билан бирга ҳар куни боғда ишлайди. — Ойбек, Танланган асарлар

Қоракўз дадасини жуда яхши кўради. Чунки унинг саволларига дадажониси эринмай жавоб берарди. — Саодат

2. Дада (эркаклар исми).

Дадаси [Ҳожар Умурзоққа] Тўғри, дадаси, мен айтаман. Ҳамза, — Паранжи сирлариНима қилай ахир, дадаеи? Менга қолса ҳар йили туғай дебманми? К. Яшин, Ҳамза. Катта дада Ота ёки онанинг отаси; бобо.Чалишни билмайман. Катта дадам: Чалма, сен найчи бўласанми, ёмон кўраман, дейди. — Ойбек, Танланган асарлар

Тўлиқ мақола →

дафъа

Изоҳли луғат

от 1. Марта, карра, бора.

Илк дафъа. Сўнг дафъа.

Бу кун Ёʻлчи бу уйга биринчи дафъа кирган эди. — Ойбек, Танланган асарлар

Шокир ака неча дафъа синчиклаб, кўз ўнгидан ўтказди. — М. Хайруллаев, Кўнгил

Бу—эркак зотининг илк дафъа унга бефарқ, қараши эди. — Ёшлик

Феруз уни илк дафъа кўрибоқ, Табибийга башорат қилган эди. — С. Сиёев, Ёруғлик

2. Бу олмоши билан биргаликда сафар,гал сўзлари маъносида қўлланади.

бу дафъа биздан нима гуноҳ ўтди, бундай беҳурмат қилдингиз. — Алпомиш

Бу дафъа товуш аввалгидан кўра узоқроқдан келар эди. — Ҳ. Олимжон

Тўлиқ мақола →

дафн

Изоҳли луғат

от Ўлган киши (майит)ни кўмиш, қабрга қўйиш маросими.

Дафн этмоқ (қилмоқ).

Одил бувани Собир ўз қўли билан дафн этди. — Р. Файзий, Чўлга баҳор келди

Дафн маросими тушдан кейин тугаб, одамлар тартибсиз равишда тарқала бошладилар. — П. Турсун, Ўқитувчи

Тўлиқ мақола →

даҳа

Изоҳли луғат

от 1. тар. Ўтмишда Бухоро амирлигида ўнта пиёда аскардан иборат бўлган ҳарбий бўлинманинг номи.

2. дин. Рамазон ойида ўтказиладиган ўн кунлик ибодат ва у билан боғлиқ маросим.

Рамазон ойининг сўнгги ўн куни қолганда, эшон домланинг муридларидан олтмиш-етмиш киши мадрасага йиғилиб, даҳа номидаги ибодатга ўтирар эдилар. — М. Муҳаммаджонов, Турмуш уринишлари.

Даҳага кирмоқ Уйқуга кирмоқ (ипак қурти ҳақида). Қурт даҳага кириб, баргни икки баравар ортиқ ҳазм қилади. — ГазетаданҲаммалари, даҳага кирган қуртдек, овқатга ташланишди. — Муштум
Катта даҳа Ипак қуртининг тўртинчи ва бешинчи уйқуси. Пилла қурти катта даҳага кирганда, одамни шошириб қўяди. — Газетадан
Кичик даҳа Ипак қуртининг биринчи, иккинчи ва учинчи уйқуси. Ҳа, нима қилай, холанг ўргилсин. Қуртларим учинчи даҳага кирган, шошириб қўйишди мени! — Ҳ. Назир, Сўнмас чақмоқлар
Охирги даҳа Ёдгор соғайиб, охирги даҳада турган пилла қуртидай бўлган эди. — С. Айний, Дохунда

Тўлиқ мақола →

Ҳаммасини кўриш · 1393 →

Таърифлар ичида

1767 та

кўз

Изоҳли луғат

кўз Тирик мавжудотнинг кўриш аъзоси. Кўз косаси. Кўз оқи. Кўз қорачиғи. Қора кўз. Кўк кўз. Хумор кўз. Аяган кўзга чўп тушар. Мақол Қарға қарғанинг кўз

бош

Изоҳли луғат

бош Тананинг бўйиндан юқориги, олдинги (одамда, ҳайвонларда) қисми; калла. Бош косаси (анатомия). Бош мия. Бош кийимлар магазини. Дўст бошга боқар, Душман — ой

пешона

Изоҳли луғат

пешона анат. Юзнинг қошдан сочгача бўлган қисми, манглай. Кенг пешона. Пешона суяги. Бу гаплардан ҳашарчилар қотиб-қотиб кулишарди. Раззоқ буқачи пешонасини

таг

Изоҳли луғат

таг Нарсанинг остки, пастки қисми, туби. Пақирнинг таги тешилибди. Туфлининг таги лой бўлибди. Қўғазордаги водокачка тикланадиган бўлса, таги билан қўпориб ташлай

бўлмоқ

Изоҳли луғат

бўл Юз бермоқ, воқе бўлмоқ. Кеча мажлис бўлди. Бугун бир қизиқ воқеа бўлди. Бир ойдан кейин худди мана шу катта боғда данғиллама тўй бўлди. Ў. Ҳошимов, Қалби

бўлмоқ

Изоҳли луғат

Ҳаммасини кўриш · 1767 →

Эртаклар

415 та

Абдуазиз

Халқ оғзаки ижоди

Абдуазиз бой отасидан қолган мол-мулкни совуриб, қирқта жўрасидан ёрдам сўрайди, аммо улар ёрдам бермайди. Кейинчалик у карвон билан сафарга чиқиб, қудуқд

Аҳмоқ жўралар

Халқ оғзаки ижоди

Бу эртакда Юз Муҳаммад исмли калнинг топқирлиги ва айёрлиги орқали аҳмоқ жўраларини алдаб, улардан қутулиши ҳикоя қилинади. Унинг ҳар бир ҳийласи кутилмага

Аҳмоқ подшо

Халқ оғзаки ижоди

Бу эртакда ўғрилик қилган бир кишининг айби билан бошланган воқеалар занжири аҳмоқ подшоҳнинг бемаъни ҳукмлари туфайли кулгили тус олади. Адолатни ўрнатис

Аждар қуш

Халқ оғзаки ижоди

Етим қиз ғорда яшар экан, уни аждар қуш асраб, ўзига макон қилиб олади. Бир ботир йигит аждар қушни ўлдириб, қизни қутқаради ва у билан бахтли ҳаёт кек

Ака-ука

Халқ оғзаки ижоди

Ушбу эртакда ака-уканинг саргузаштлари орқали инсонларнинг тақдири ва амалларининг оқибатлари ҳақида ҳикоя қилинади. Ака ўзининг ғалати дуолари ва ҳаракатл

Алдаркўса ва бой

Халқ оғзаки ижоди

Алдаркўса ёʻлда кетаётиб, ўзининг устидан кулмоқчи бўлган такаббур бойга дуч келади. Алдаркўса ўзининг зукколиги билан бойни қандай алдашни ўйлаб топ

Ҳаммасини кўриш · 415 →