Изоҳли луғат
· яна 6 та луғатда
от 1. Кишининг ҳис-туйғу ва кечинмалари манбаи; юрак, қалб, дил.
Кўнглида яхши ниятлари кўп.
Кўнглим қувончларга тўлди.
Бахт, иқбол, фаровонлик орзулари кўнгилда тўла, аммо бу дамда бир парча чапатига зорлик қандай мусибат. — Ойбек, Нур қидириб
[Зайнаб:] — Кўнглимда тариқдек ёмонлик бўлса, эртагача етмайин. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
Нигоранинг кўнглини қандайдир ғамгин ҳис-туйғулар эгаллаб олди. — С. Анорбоев, Оқсой
Аслида эса ҳозир унинг кўнглида бир-бирига зид, асов туйғулар жунбишга келиб, жисм-у жонини гоҳ безовта қилса, гоҳ ҳаловатли кечинмаларга ғарқ этаётган эди. — С. Сиёев, Ёруғлик
2. Феъл-атвор, характер, хулқ.
Жаҳлдан тушгандан кейин яна юмшаб қоласиз, раис, кўнглингиз бўш. — С. Аҳмад, Қадрдон далалар
- Бир кўнгли Бир қур тахмин қилиб, ичида гумонсираб, бир хаёл билан. Бир кўнгли, бу гапни қози топиб келгандир, деб ўйлади. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунчаБорган еригача куйдириб борди. Бир кўнглим, Заҳар бериб қўйдими? деб қўрқдим. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Кўнгил бермоқ 1. Берилмоқ, меҳр қўймоқ. Яхшилик кўр, ёмонликни кўрмагин, Бевафо дунёга кўнгил бермагин. — Ойсулув ;Мен тунукасоз устамнинг қизига кўнгил берган эдим — К. Яшин, ҲамзаБир нечук номардга кўнгил бермагин — Алпомиш
- Кўнгил ёзмоқ (ёки очмоқ) Ғам-ғуссани тарқатмоқ, унутмоқ, хурсандчилик қилмоқ, ўйин-кулги, сайр ва шу кабилар билан дилгирликни тарқатмоқ. Бамаъни одам билан гаплашиб, кўнгилни ёзмоқ.Малика кўнгил ёзиш учун тез-тез овга чиқар экан. — БулбулигўёҚўшиқ кишининг кўнглини очади. — Н. Сафаров, Шарқ тонги
- Кўнгил ёрмоқ Дилидаги гапларни айтмоқ. Шунинг учунми дардини кимга айтишни билмай қолган кезларда Аваз Мутрибни соғинади, унга кўнгил ёради. — С. Сиёев, Ёруғлик
- Кўнгил овламоқ 1. Ўзига мойил, ром қилишга интилмоқ. Кўзингни сузиб, овлоқда Пўлатжоннинг кўнглини овлаб юрган эмишсан. — С. Аҳмад, Қадрдон далаларТўрахўжа ўртоқларининг кўнглини овлашни биладиган, ўта маданиятли бола эди. — Д. Нурий, Осмон устуни
- Кўнгил сўрамоқ Киши бошига бирор мусибат ёки ташвиш тушганда, ундан ҳол-аҳвол, кайфият ва шу кабилар ҳақида сўрамоқ. Али мешкобчи кейинчалик Низомиддиннинг ҳибс этилиб, Ихтиёриддинга ташланганини эшитиб, эрта билан келиб, Меъморнинг кўнглини сўради. — Мирмуҳсин, МеъморЁдгорбойнинг нобуд бўлганидан булар бехабар экан, тўғри келиб, кампирдан кўнгил сўрабман. — А. Қаҳҳор, Асрор бобо
- Кўнгил узмоқ Баҳридан ўтмоқ, кечмоқ, ажралмоқ, ташлаб кетмоқ. Бир ёғи булар, қолаверса, волидамизнинг қабрларидан кўнгил узолмай, Капсанчиларда қолиб кетдим. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Кўнгил учун Ҳурмат юзасидан; ҳеч бўлмаса, шунчаки, тил учида. Шаҳидбек гўё кўнгил учун яна: — Кўп яхши экан! — деб қўйди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён
- Кўнгил хуши Ўзининг хурсандлиги, вақтичоғлиги учун хизмат қиладиган иш-ҳаракат ёки нарса; хурсандлик, вақтичоғлик воситаси. Қиз бўлса ҳам, кўнгил хуши, фарзанд керакдур йигитга. — Қўшиқлар
- Кўнгил қўймоқ (ёки бермоқ) Меҳр-муҳаббат боғламоқ, севмоқ. Йигит шу қизга кўнгил қўйди.— Кўнгил берганимни, яхши кўрганимни ўлганидан кейин яна ҳам аниқ билдим. Ҳеч кимдан уялмай, бағримга босиб йиғладим, — деди Ҳожи хола. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Кўнгилга тугмоқ
- Кўнгли айнимоқ Тўш олди соҳаси ва ҳалқумда ўзига хос нохушлик ҳис этмоқ; беҳузур бўлмоқ. Ёқимсиз ҳиддан кўнгли айниди.
- Кўнгли бор 1. Хоҳиши, майли бор; мойил. Шу ерда қолиб ишлашга кўнгли борлигини бирдан айтишга бўйни ёр бермай ўйланди. — Ҳ. Назир, Одамнинг қадриУндай деса, Солиянинг пичингида ҳам жон бор. Ахир илгарилари ака демас эдику? Кўнгли бормикин-а? — С. Анорбоев, Шерали севиб қолди
- Кўнгли бузилмоқ Кайфияти бузилмоқ; қаттиқ хафа бўлмоқ, қайғуга чўммоқ; дили оғримоқ, дили ғаш тортмоқ. Дутор чалиб ўтирсам, Ипи узилиб кетди, Ёр сени ўйлаб турсам, Кўнглим бузилиб кетди. — ҚўшиқларАкасининг бу ҳаракатидан Раънонинг кўнгли бузилиб, қовоғини солди-ю, аразлаганча ҳовлига тушиб кетди. — Ҳ. Назир, Сўнмас чақмоқларХондан бошқача муомала кутган Зуҳра бегим тўсатдан кўнгли бузилиб, кўзига ёш олди. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар
- Кўнгли бузуқ 1. Фикри, нияти ёмон, ёмонлик қилишни ўйловчи; Кўнгли бузуқ бўлса, болам, шод айла, Йиқилганни, болам, сен босиб ўтма. — Равшан
- Кўнгли бўлмаслик Кўнглига тўғри келмаслик, бирор ишни бажаришга ботина олмаслик; маъқул кўрмаслик. Ибн Ямин устозининг вафотидан сўнг, унинг оиласини ташлаб кетишга кўнгли бўлмади. — К. Яшин, Ҳамза
- Кўнгли бўшамоқ Ғам-ташвишдан енгилланмоқ, кўнгли ёришмоқ. Йиғлаб-йиғлаб, кўнгиллари анча бўшагандан кейин: — Ҳасанжон буларни қаердан топдинглар [деди]. — Э. Раимов, Ажаб қишлоқ
- Кўнгли жойига (ёки ўрнига) тушмоқ Хотиржам бўлмоқ, тинчланмоқ; таскин топмоқ. Ғуломжон ҳали қўшниси терим бошламаганини кўриб, кўнгли анча жойига тушди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Кўнгли ёʻқ 1. Майли, хоҳиши ёʻқ; мойил эмас, истамайди. Аслида Шодмон отанинг бешикка кўнгли ёʻқ эди. — Ҳ. Назир, Кўрмана
- Кўнгли кенг 1. Ҳар нарсага сиқилавермайдиган, ташвиш тортавермайдиган. У кўнгли кенг, вазмин бўлишни, анча-мунча нарсани ичига бемалол сиғдириб, ҳеч нарса кўрмагандек бўлиб юришни ҳавас қилади. — П. Қодиров, Уч илдиз
- Кўнгли кўтарилмоқ (ёки ўсмоқ) Руҳланмоқ, руҳи, кайфияти кўтарилмоқ, руҳи енгил тортмоқ; хурсанд бўлмоқ. Сидиқжон иситмаси тушганиданми ёки кампирнинг меҳрибончилигиданми, кўнгли кўтарилиб, таъби очилганиданми, жуда енгил тортди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Кўнгли кўтармайди 1. Хоҳламайди, ёқтирмайди, табиатига тўғри келмайди. Қариндошлар, қўшнилар — ҳеч ким ёқмас, ҳеч нарсани кўнгли кўтармас, ҳеч нарсани истамас эди. — Ойбек, Нур қидирибЁғли овқатни кўнглим кўтармай қолди.
- Кўнгли очиқ ёки очиқ кўнгил 1. Истагини, хафа ёки хурсандлигини яширмайдиган; тортинмай гаплашаверадиган. Ёʻлчининг кўнгли очиқ, содда йигит эканини билиб, болалар бирин-сирин яқинлаша бошлайдилар. — Ойбек, Танланган асарлар ;одамларга жуда меҳрибон, кўнгли очиқ, қотмагина чол эди. — С. Кароматов, Олтин қум
- Кўнгли оқ ёки оқ кўнгил Бировга ёмонликни истамайдиган; беғараз, юраги тоза, софдил. Оқ кўнгил одам.— Салимбойваччадан қилча шубҳаланманг, — қатъий деди Тантибойвачча, — унинг кўнгли оқ. — Ойбек, Танланган асарлар
- Кўнгли оғримоқ Хафа бўлмоқ, ранжимоқ.
- Кўнгли совимоқ (ёки қолмоқ, қайтмоқ) Аввалги яхши муносабати, майли ёʻқ бўлмоқ, ихлоси қайтмоқ, севмайдиган, ёқтирмайдиган бўлиб қолмоқ. Дўстидан кўнгли совиди.[Абдишукурнинг] Кейин Мадраса илмларидан кўнгли совий бошлади, чунки имом бўлиш уни сира қизиқтирмади. — Ойбек, Танланган асарлар
- Кўнгли соф (ёки тоза) [Гулнор:] Ўзимдан ортиқ сизга ишонаман. Сиз кўнгли тоза йигит, биламан. — Ойбек, Танланган асарлар
- Кўнгли суст кетди Жуда ҳам ҳаваси келди, тотиб кўргиси, егиси ёки ичгиси келди. Анорга кўнглим суст кетди.
- Кўнгли тинчиди
- Кўнгли тор 1. Ҳар нарсага сиқилаверадиган, ташвишланаверадиган; сержаҳл;
- Кўнгли тош ёки тош кўнгил Раҳм-шафқати ёʻқ, бераҳм, шафқациз; бемурувват. [Фотима:] Золим, раҳмсиз, тош кўнгил! — С. Айний, Қуллар
- Кўнгли тўлмоқ Мамнун бўлмоқ; қаноат ҳосил қилмоқ, тинчланмоқ. Муҳиддин ака алланимадан хурсанд бўлиб, кўнгли тўлиб чиқиб кетди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Кўнгли тўқ Ғам-ташвишдан холи, хотиржам. Элга қўшилганнинг кўнгли тўқ, элдан ажралганнинг бети ёʻқ. — Мақол— Бектемирдан кўнглим тўқ, — деди Али тажанг, — калласи ишлайди. — Ойбек, Қуёш қораймасИшончларингизни оқлайман, кўнгилларингиз тўқ бўлсин. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Кўнгли хира У смена охирида бир оз енгил тортди-ю, лекин кўнгли ҳамонхира эди. — А. Мухтор, Туғилиш
- Кўнгли чопмоқ 1. Табиатига, дидига мос келмоқ, мувофиқ деб билмоқ, ёқтирмоқ. [Гулсумбиби:] Дурадгор йигитнинг онаси қатнай-қатнай, тинка-мадори қуриди. Айниқса, ўшанга кўнглим чопган эди. — Ойбек, Танланган асарлар ;— Қайғурма, Офтоб куёвинг бунчалик сулув бўлса чимилдиқда печакгулдек бўлиб, эрига чирмашганини кўрармиз! — Оҳ, опажон, — деди умидсизча ойим, — менинг бунга кўнглим чопмайди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Кўнгли чўкмоқ Руҳи тушиб кетмоқ, умидсизликка берилмоқ; ўксимоқ, афсусланмоқ. Боланинг кўнгли чўкди.Ҳаётнинг кўнгли чўкиб кетди, лекин умид ипини узгиси келмади. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Кўнгли юмшамоқ Ачиниб раҳми келмоқ; аччиғидан, қаҳридан тушмоқ. Меҳри юрак-юрагидан эзилиб, дадасининг кўнглини юмшатиш ёʻлларини қидирарди. — Ш. Рашидов, Бўрондай кучли
- Кўнгли юмшоқ ёки юмшоқ кўнгил
- Кўнгли ярим (та) Ғам-ташвиш билан руҳан эзилган, дилшикаст. — Қўй энди, озор берма, кўнгли яримта, — деган эди, Асрорқул қайта авж олди: — Кўнгли яримта бўлса, мияси ҳам яримтами? — А. Қаҳҳор, Асрор бобо
- Кўнгли ўксимоқ Хафа бўлмоқ, маъюсланмоқ. Қизнинг атрофга жавдираб турган кўзлари хомуш ерга боқди. Қиз кўнгли ўксиди. — С. Аҳмад, Меҳрибон
- Кўнгли қаттиқ ёки қаттиқ кўнгил Шу ёшга келиб, оталик меҳрини жуда кам кўрсатган қаттиқ кўнгил отанинг юраги бирдан эриб кетди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Кўнгли қора айн. ичи қора Қайси кўнгли қорадан чиқди бу гаплар? — А. Муҳиддин, Кўнгиллар
- Кўнгли ғаш Таъби хира, бирор нарсадан ташвишли, безовта, нотинч. Кўнгли ғаш, бояги қувончли, ширин, аммо таги ёʻқ хаёллардан асар ҳам қолмаган эди. — О. Ёқубов, Муқаддас
- Кўнглига келмоқ 1. Ўзича ўйламоқ, хаёлидан ўтмоқ. Зўрликни кўнгилга келтирманг. — Ш. Тошматов, Эрк қушиЎзинг биласан. Ахир шундай бўлади, деб кўнглимга келтирибманми?! — П. Турсун, ЎқитувчиБу гапингиз нотўғри, қори, сизнинг илмингиз эскича илм Кўнглингизга келмасин-у, извошга эшак қўшиб бўлмайди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Кўнглига оғир олмоқ Қўйинг-чи ўзингиз ҳар бир нарсани кўнглингизга оғир ола берар экансиз. — А. Қодирий, Ўтган кунларҚалмоқларнинг кўзича, сен мендан зўр бўлгин, қандай сиёсат қилиб гапирсанг ҳам, мен кўнглимга оғир олмайман. — Алпомиш
- Кўнглига тегмоқ (ёки урмоқ) Булар ҳаммаси ҳам кўнгилга урди, шекилли, гулзорлар бўйлаб боғни айлана бошлади. — Ойдин, Фонар тагида.
- Кўнглига қарамоқ Раъйига, хоҳиш-истагига мувофиқ иш тутмоқ. Мана шунақа-да, боланинг кўнглига қарайверсангиз, ҳаддидан ошиб кетади. — Ойдин, Ўзи монанд
- Кўнглига қил (ҳам) сиғмайди
- Кўнглига қўл солиб кўрмоқ
- Кўнглида кири ёʻқ Юрагида бори юзига тепиб турадиган бундай кишиларни, кўнглида кири ёʻқ, деб мақтайдилар. — П. Қодиров, Уч илдиз
- Кўнглидан кечирмоқ (ёки ўтказмоқ) Хаёлидан ўтказмоқ, ўйламоқ. Энди бу ҳаёт нимага керак? деган фикрни кўнглидан кечирганди. — О. Ёқубов, Тилла узукТегирмонга тушса, тирик чиқадиган одам, дея кўнгилдан ўтказардилар. — Ш. Рашидов, Бўрондан кучли
- Кўнглидан чиқармоқ 1. Буткул унутиб юбормоқ; ўйламай, эсламай қўймоқ. Аслида эса Холмурод севган қизидан ҳали-вери жудо бўлишни ҳам, у ни кўнглидан чиқариб юборишни ҳам истамасди. — П. Турсун, ЎқитувчиБола бечоранинг дилини оғритган эдим Ўлмасам. бир яхши иш қилиб, кўнглидан чиқариб юбораман. — С. Аҳмад, Қадрдон далалар
- Кўнглини бузмоқ Хафа, ғамгин қилмоқ, ғамга ботирмоқ. Бир ёш аёлнинг ғам ва ҳасрат билан тўла ёр-ёри алоҳида эшитилар, одамнинг кўнглини бузар эди. — П. Турсун, Ўқитувчи
- Кўнглини кўтармоқ (ёки ўстирмоқ) Дилини чоғ қилмоқ, хурсанд қилмоқ, яхши кайфият бағишламоқ; руҳлантирмоқ. Беморнинг кўнглини кўтариб, кечқурун уйига қайтди. — Т. Ашуров, Оқ отБирови йиллаб сақлаган йилқи мойи топиб келиб, тўпиғини силайди, бирови қизиқ-қизиқ гаплар айтиб, кўнглини кўтаради. — С. Сиёев, Ёруғлик— Хафа бўлманг, Тўхта хола, кўпга келган тўй, — деди Бозоров, унинг кўнглини кўтариш. учун. — И. Раҳим, Чин муҳаббатБу гап Жуманнинг кўнглини ўстириб юборди. — А. Мухтор, Туғилиш
- Кўнглини олмоқ 1. Хурсанд қилмоқ. Мен биров билан ошначилик қилсам, ундан жонимни ҳам аямай, кўнглини олмоққа тиришаман. — А. Қодирий, Ўтган кунлар[Сидиқжон:] Бунақа қўшмачилик сизлардан келади. Инъомжонга Қизимнинг кўнглини ол, эридан чиқариб, сенга бераман, деган кишидан келади. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
- Кўнглини оғритмоқ Хафа қилмоқ, ранжитмоқ. Ука, мен уч-тўрт кундан кейин Фарғонага жўнайман. Лекин сан чолнинг кўнглини заррача оғритма, дурустми? — Ойбек, Танланган асарлар.
- Кўнглини топмоқ Истак-хоҳишига мос тушадиган иш ёки ҳаракат билан ўзига мойил қилмоқ, ўзидан хурсанд қилмоқ. Каттароғини ака де — қўлтиғига кир, кичикроғини ука де — қўлтиққа ол, кўнглини топ. — П. Турсун, Ўқитувчи
- Кўнглини эритмоқ Дилини, қалбини эритмоқ, юмшатмоқ.
- Ўрганган кўнгил ўртанса қўймас Киши бирор нарсага ўрганиб, одатланиб қолса, гарчи у зиён бўлса ҳам, уни тарк этолмайди, деган маънода ишлатиладиган матал (асосан ярамас одатлар ҳақида).