ot 1. . ayn. 1 yurak 1.
Dil urishi. Dil oʻynogʻi. Sodda siri — tilida, Pismiq saqlar dilida. — Maqol
Ichkaridan dilni larzaga soluvchi faryod eshitildi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
Dilim baquvvat, qoʻlim yumush qidiradi. — Oybek, Oltin vodiydan shabadalar.
2. koʻchma Kishining ichki ruhiy dunyosi, ichki his-tuygʻularining markazi, ramzi; koʻngil, qalb.
Muhabbat — dil mevasi. — Maqol
Dilda boʻlsa, tilga keladi. — Maqol
Kishi dilini kishi hushini olib qoʻyadigan kuy. — M. Ismoyiliy, Fargʻona tong otguncha
Azizxonning bu gapdan dili yorishib ketdi. — S. Ahmad, Ufq
3. koʻchma Koʻngildagi narsa (tilak, maqsad, niyat, oʻy, fikr va shu kabilar).
Dili toʻgʻrining yoʻli toʻgʻri. — Maqol
Qoʻli qingʻirning dili qingʻir. — Maqol
Choʻpon dil qilsa, takadan sut olar. — Maqol
Dili yaqin kishilar bir-birining koʻnglidagini darrov topadi. — F. Musajonov, Himmat
Ot ham egasining dilini bilganday, bitta-bitta qadam tashlab, suvligʻini shiqirlatib borar edi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
4. koʻchma Kishining xotiri, es, yod, xayol; koʻngil.
Toʻrtni yozamiz, ikki dilda. Dilimga bir gap keldi. U gaplarni dilimdan chiqarib yuborganman.
[Gʻulomjon] Qizning oʻzini ham bir koʻrib, suratini diliga chizib olgan edi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
Bizlarga, istasang — shu, istamasang — katta koʻcha, deydi. Tilida aytmasa ham, dilida aytadi. — Oybek,Tanlangan asarlar
Avaz dilida Mutrib bilan kelishmadi. — S. Siyoyev, Avaz
- Dil bogʻlamoq Koʻngil qoʻymoq, doʻstlashmoq, yaqinlashmoq. Savlatiga boqma, kim nomard ekan, dil bogʻlama. — Habibiy, Devon
- Dil mulki (yoki kishvari, uyi) Kishining ichki dunyosi, butun vujudi; koʻngil toʻri. Dil mulkida sensan mehri xovarim. — Habibiy, DevonSuhbati hikmatga boy, dil kishvarin obod etar. — Habibiy, Devon.
- Dil ogʻritmoq Xafa qilmoq, ranjitmoq. Dil ogʻritgan — doʻst emas. — MaqolBir-ikki kishi Karim otaning dilini ogʻritdi. — A. Qahhor, Asarlar
- Dil chigili (yoki gʻubori) Yurakdagi orzu-armon, yigʻilib qolgan dard; dilxiralik. Dil chigili yozilsin, deb tokqaychi olib, gulzorga kirdim. — GazetadanShirin suhbat bilan dillarning gʻuborini sovuramiz. — Oybek, Navoiy.
- Dil yarasi Koʻngildagi gʻam-alam, alam-achchiq. Bosh yarasi tuzalsa ham, dil yarasi tuzalmas. — MaqolQozon qorasi ketar, dil yarasi ketmas. — Maqol
- Dil quvvati Kishining ruhini koʻtaruvchi, kishiga madad, dadillik beruvchi narsa. Dilimning quvvati, dardimga darmon bir kelib ketsun. — Hamza
- Dildan Jon-u dil bilan, samimiy, chin koʻngildan. Men sizni dildan sevaman. Bizga yozgan xatida dildan salom aytibdi. Dildan tabrik etmoq.
- Dili buzilmoq (yoki vayron boʻlmoq) ayn. koʻngli buzilmoq
- Dili oq Koʻnglida kiri yoʻq, oqkoʻngil, sofdil. Onaning koʻkragi bitmas buloqdir, Dili oq boʻlgandan suti ham oqdir. — Yo, Mirzo
- Dili siyoh Koʻngli ranjigan, nihoyatda xafa. Tongdan beri dilim siyoh: yomon tush koʻrdim. — Oybek, Quyosh qoraymas
- Dili xufton (yoki qorongʻi, vayron) Koʻngliga hech narsa sigʻmaydi, nihoyatda xafa. Kechagina dili xufton edi. — T. Malik, QaldirgʻochDili vayron boʻlib, zor-zor yigʻlagisi keldi. — P. Tursun, OʻqituvchiFaqat Dildorning dili qorongʻi, libosi qora edi. — S. Ahmad, Ufq
- Dili qon Yuragi gʻam-gʻussaga toʻlgan; ruhan ezilgan. Mana shu dili qon, yuzi zaʼfaron xalq chehrasidagi bir oniy shodlik Qudratni oʻzining yoniq, iliq bagʻriga tortardi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otgunchaGʻulomjon ham suvga tashna jon, ham yor hajrida dili qon edi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Dili qora (yoki kir) Koʻngli qora, niyati, maqsadi buzuq. Dili qora — tili qora. — MaqolGʻiybatchining dili kir, Gʻar-oʻgʻrining tili bir. — Maqol
- Dili gʻash ayn. koʻngli gʻash q. koʻngil
- Ahli dil 2. Hasratkash, kimsaning hasratiga sherik boʻla oluvchi kishi; Bu zamonda sheʼr tinglaydigan ahli dil qolmabdi. — S. Siyoyev, YorugʻlikAhli dillarga noz-u firoq yarashmas. — S. Siyoyev, Yorugʻlik
- Dil rozini aytmoq (yoki izhor etmoq) Koʻngil (qalb)dagi istaklarini izhor qilmoq. Raisa eri bilan orani ochiq qilib qaytgan yillari turmush quraylik, deb dil rozini aytgan erkaklar boʻldi. — M. Xayrullayev, Tilla marjonNuqsoningni aytgan doʻstga dil rozini izhor etsang arziydi. — Gazetadan
- Dilga tugmoq Koʻngilda, ichda, yurakda saqlamoq, ichga solmoq. Dunyo shunday yasalgan ekan, bolam. Birovga yorugʻ, birovga qorongʻi. Ammo har narsani oʻylab, dilingga tugma, xafaqon boʻlib qolasan. — Oybek,Tanlangan asarlarbir sirni dilingga tug. Uch-toʻrt kun ichida daragi chiqib qoladi. — Oybek,Tanlangan asarlar
- Dilni yormoq Fikr-u oʻylarini oʻrtoqlashmoq, sirlarini aytmoq. Bugun boqsam, sen dilingni yorasan, Necha vaqtdan buyon sen ovorasan. — Erali va Sherali
- Ramzi dil Koʻngil ishorasi, koʻngildagi muddao. Hali ham koʻngli aro bormi deb ishqim asari, Ramzi dil olmoq uchun bilgani maston keladur. — Hamza
- Sharhi dil
- Qulfi dili ochilmoq