ot 1. Hayvon tanasining chiqaruv teshigi tepasidan boshlanadigan va ingichkalanib boruvchi eng ortki, oxirgi qismi; quyruq.
Sichqon sigʻmas iniga, gʻalvir bogʻlar dumiga. — Maqol
Tuyaning dumi yerga tegar, Xoʻjaning qizi erga tegar. — Maqol
Shoshgan oʻrdak ham boshi bilan, ham dumi bilan shoʻngʻiydi. — Maqol
U [it] dumini likillatdi-da, Nigoraning oyogʻi ostiga yota qoldi. — S. Anorboyev, Oqsoy
2. Baʼzi jonivorlar tanasining ket tomonidagi uzun patlar yoki ingichkalashgan qismi.
Xoʻrozning dumi. Qaldirgʻochning dumi. Ilonning dumi.
Haligi chavoq baliq qor ustida yalt-yult qilib sakraydi, dumi bilan savalaydi. — N. Fozilov, Diydor
Raisning oriq, qoramtir yuziga yarashmagan taqasimon moʻylovining uchlari chayon dumiday gajaklandi. — S. Nurov, Maysalarni ayoz urmaydi
3. Meva, barg va shu kabilarning bandi.
4. Sabzavot oʻsimliklarining yer yuzasida oʻsib turgan bargi.
Sabzining dumini kesmoq.
5. Uchish apparatlarining ingichkalashgan ket tomoni.
Birpasdan keyin lager ustida dumiga kattakon pufak bogʻlab olgan samolyot paydo boʻldi. — A. Qahhor, Oltin yulduz
Samolyotning dumida yelkamni qisgancha biqinib oʻtiraverdim. — Guldasta
6. Umuman biror narsaning keti, oxiri.
Yulduzning dumi. Qancha mashinalar qatorlashib oʻtdi, hali dumi koʻrinmaydi.
Charos deraza panjarasidan dumi likillab turgan dakang varrakni koʻrdi. — Oʻ. Hoshimov,Qalbingga quloq sol
Chopa berishning behuda ekanini payqab, eshelonning dumiga ulangan qizil vagonlarga toliqqan koʻzlarini umid bilan tikdi. — N. Safarov, Tanlangan asarlar
7. koʻchma Doim birovga ergashib yoki unga xushomad qilib, birga ortidan yuradigan odam; shotir.
Abdurasul Tojiboyning majlisda oʻz tarafini oladigan dumlar toʻplay boshlaganini gapirdi. — P. Tursun, Oʻqituvchi
Dum emish, xoʻja kelib menga dum boʻlsin. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
8. koʻchma s.t. Qarz, topshirilmagan imtihon
Uning matematikadan dumi bor.
- Dumini xoda qilib 1. Dumini tikka, yuqori koʻtarib. — Sigir birdan irgʻib oʻrnidan turib, dumini xoda qilib, bir qochib berdi, — dedi Shum bola. — Gʻ. Gʻulom, Shum bolaMolxonadan kelayotsam, oldimdan dumini xoda qilib, bir buzoq yugurib oʻtdi. — MushtumOldingga qancha bordim? Nuqul badbashara maxluqdan qochgan yuraksizday dumingni xoda qilib qolasan-ku? — J. Abdullaxonov,Xonadonzoʻr kelganda koʻpincha bellashishdan bosh tortadi-da, dumini xoda qilib qochadi. — T. Rustamov, Mangu jasorat
- Dumi yulingan musichaday (yoki tovuqday) Bir yeri yoki bir narsasi yetishmaganday, beoʻxshov. Berdiboy garchi shahardan dumi yulingan musichaday boʻlib kelgan boʻlsa ham, fahmsiz emas. — A. Qodiriy, Obid ketmonoramizda Ikrom degan bir kimsa ham bor edi. Dumi yulingan tovuqday bir chetga chiqib, shumshayib turibdi. — Yoshlik
- Dum bermoq Pishib yetilmoq (asosan poliz ekinlari haqida). Bir kun paxta chopib yursam, bitta qovun juda ham toʻri kelgan, meni ye! deb dum berib turibdi. — Gʻ. Gʻulom, Tirilgan murdaNimadir tirs etdi: qizilurugʻ qovun dum berdi shekilli. — A. Eshonov, Dutor
- Burganing dumini koʻrgan Juda ham shum, ayyor, uddaburon. Bilaman, Gavhar yaxshi qiz. Lekin anavi iblis burganing dumini koʻrgan! — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol
- Dumini bosmoq Gʻashiga, asabiga tegmoq. Idorada, ish ustida, ish yuzasidan gapirayotirman. Dumingizni bosganim yoʻq. — A. Qahhor, SarobMen bir-ikkitasining dumini bosdim shekilli. — S. Siyoyev, Otliq ayol
- Dumini likillatmoq Xushomadli va ayyorona ish koʻrmoq. Saroyda biz ham dum likillatib, quyruq qoqib yuribmiz. — S. Siyoyev, YorugʻlikUkalondimogʻ, endi qarshisidagi odamdan oʻziga oʻxshab dum likillatishini talab qiluvchi nusxaga aylanadi. — OʻTA
- Dumini tugmoq yoki dumi tugilmoq Qaytib kelmaydigan qilib ishdan boʻshatmoq, haydamoq. [Roziq soʻfi] Bir magazinga kechki qorovul boʻlib olgan edi. Undan ham ishkal chiqarib, dumi tugildi. — S. Abdulla, SoyalarTursunboy qoʻpol va dagʻal muomalali boʻlgani sababli brigadirlikdan dumi tugilgan edi. — MushtumHammamizning dumimizni tugar emishlar. — Uygʻun,Asarlarikkinchi bu gapdan ogʻiz ochmang, aks holda, dumingizni tugaman. — H. Gʻulom, Mashʼal
- Dumini tutqazmaslik (yoki ushlatmaslik) Hech koʻrinmay, yoʻliqmay qochib yurmoq. Gʻaffor qoʻrboshi dumini tutqazmasga, oʻzini yutqizmasga urinadi. — N. Safarov, Vodillik qahramon
- Dumini qismoq 1. Itoatkorona ish tutmoq; boʻysunuvchan, itoatkor boʻlmoq. Men oʻz yurtimda musofir itday dumimni qisib yurishni xohlamayman. — A. Qahhor, AsarlarDevona oʻsha zahoti dumini qisib, juftakni rostlab qoldi. — K. Yashin, HamzaSuv dumini qisdi, endi shoshmasdan [toʻgʻonni] mustahkamlash kerak. — Oybek, O.v. shabadalar.
- Dumi xurjun (yoki xurjunda) Notayin, tagi-tugi yoʻq; oʻlda-joʻlda, chatoq yoki chala-chulpa; sarson. Dumi xurjun gap. Dumi xurjun ish.Boʻriboy oʻsha odamlarning nomini tilga olgisi kelmay, dumi xurjunda qoldi. — H. Nazir, Oʻtlar tutashgandaGoʻsht topshirishning ham dumi xurjunda. — Mushtum
- Dumi qisiq Biror aybi boʻlgan, ayb ish qilgan, aybdor; biror narsadan hadiksirovchi. Musofir itning dumi qisiq. — MaqolIlgari oʻgʻrining dumi qisiq boʻlardi, el oldida sazoyi qilinardi. — S. Nurov, Narvon