от 1. . айн. 1 юрак 1.
Дил уриши. Дил ўйноғи. Содда сири — тилида, Писмиқ сақлар дилида. — Мақол
Ичкаридан дилни ларзага солувчи фарёд эшитилди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
Дилим бақувват, қўлим юмуш қидиради. — Ойбек, Олтин водийдан шабадалар.
2. кўчма Кишининг ички руҳий дунёси, ички ҳис-туйғуларининг маркази, рамзи; кўнгил, қалб.
Муҳаббат — дил меваси. — Мақол
Дилда бўлса, тилга келади. — Мақол
Киши дилини киши ҳушини олиб қўядиган куй. — М. Исмойилий, Фарғона тонг отгунча
Азизхоннинг бу гапдан дили ёришиб кетди. — С. Аҳмад, Уфқ
3. кўчма Кўнгилдаги нарса (тилак, мақсад, ният, ўй, фикр ва шу кабилар).
Дили тўғрининг ёʻли тўғри. — Мақол
Қўли қинғирнинг дили қинғир. — Мақол
Чўпон дил қилса, такадан сут олар. — Мақол
Дили яқин кишилар бир-бирининг кўнглидагини дарров топади. — Ф. Мусажонов, Ҳиммат
От ҳам эгасининг дилини билгандай, битта-битта қадам ташлаб, сувлиғини шиқирлатиб борар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
4. кўчма Кишининг хотири, эс, ёд, хаёл; кўнгил.
Тўртни ёзамиз, икки дилда. Дилимга бир гап келди. У гапларни дилимдан чиқариб юборганман.
[Ғуломжон] Қизнинг ўзини ҳам бир кўриб, суратини дилига чизиб олган эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
Бизларга, истасанг — шу, истамасанг — катта кўча, дейди. Тилида айтмаса ҳам, дилида айтади. — Ойбек,Танланган асарлар
Аваз дилида Мутриб билан келишмади. — С. Сиёев, Аваз
- Дил боғламоқ Кўнгил қўймоқ, дўстлашмоқ, яқинлашмоқ. Савлатига боқма, ким номард экан, дил боғлама. — Ҳабибий, Девон
- Дил мулки (ёки кишвари, уйи) Кишининг ички дунёси, бутун вужуди; кўнгил тўри. Дил мулкида сенсан меҳри ховарим. — Ҳабибий, ДевонСуҳбати ҳикматга бой, дил кишварин обод этар. — Ҳабибий, Девон.
- Дил оғритмоқ Хафа қилмоқ, ранжитмоқ. Дил оғритган — дўст эмас. — МақолБир-икки киши Карим отанинг дилини оғритди. — А. Қаҳҳор, Асарлар
- Дил чигили (ёки ғубори) Юракдаги орзу-армон, йиғилиб қолган дард; дилхиралик. Дил чигили ёзилсин, деб токқайчи олиб, гулзорга кирдим. — ГазетаданШирин суҳбат билан дилларнинг ғуборини совурамиз. — Ойбек, Навоий.
- Дил яраси Кўнгилдаги ғам-алам, алам-аччиқ. Бош яраси тузалса ҳам, дил яраси тузалмас. — МақолҚозон қораси кетар, дил яраси кетмас. — Мақол
- Дил қуввати Кишининг руҳини кўтарувчи, кишига мадад, дадиллик берувчи нарса. Дилимнинг қуввати, дардимга дармон бир келиб кецун. — Ҳамза
- Дилдан Жон-у дил билан, самимий, чин кўнгилдан. Мен сизни дилдан севаман. Бизга ёзган хатида дилдан салом айтибди. Дилдан табрик этмоқ.
- Дили бузилмоқ (ёки вайрон бўлмоқ) айн. кўнгли бузилмоқ
- Дили оқ Кўнглида кири ёʻқ, оқкўнгил, софдил. Онанинг кўкраги битмас булоқдир, Дили оқ бўлгандан сути ҳам оқдир. — Ё, Мирзо
- Дили сиёҳ Кўнгли ранжиган, ниҳоятда хафа. Тонгдан бери дилим сиёҳ: ёмон туш кўрдим. — Ойбек, Қуёш қораймас
- Дили хуфтон (ёки қоронғи, вайрон) Кўнглига ҳеч нарса сиғмайди, ниҳоятда хафа. Кечагина дили хуфтон эди. — Т. Малик, ҚалдирғочДили вайрон бўлиб, зор-зор йиғлагиси келди. — П. Турсун, ЎқитувчиФақат Дилдорнинг дили қоронғи, либоси қора эди. — С. Аҳмад, Уфқ
- Дили қон Юраги ғам-ғуссага тўлган; руҳан эзилган. Мана шу дили қон, юзи заъфарон халқ чеҳрасидаги бир оний шодлик Қудратни ўзининг ёниқ, илиқ бағрига тортарди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунчаҒуломжон ҳам сувга ташна жон, ҳам ёр ҳажрида дили қон эди. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Дили қора (ёки кир) Кўнгли қора, нияти, мақсади бузуқ. Дили қора — тили қора. — МақолҒийбатчининг дили кир, Ғар-ўғрининг тили бир. — Мақол
- Дили ғаш айн. кўнгли ғаш қ. кўнгил
- Аҳли дил 2. Ҳасраткаш, кимсанинг ҳасратига шерик бўла олувчи киши; Бу замонда шеър тинглайдиган аҳли дил қолмабди. — С. Сиёев, ЁруғликАҳли дилларга ноз-у фироқ ярашмас. — С. Сиёев, Ёруғлик
- Дил розини айтмоқ (ёки изҳор этмоқ) Кўнгил (қалб)даги истакларини изҳор қилмоқ. Раиса эри билан орани очиқ қилиб қайтган йиллари турмуш қурайлик, деб дил розини айтган эркаклар бўлди. — М. Хайруллаев, Тилла маржонНуқсонингни айтган дўстга дил розини изҳор эцанг арзийди. — Газетадан
- Дилга тугмоқ Кўнгилда, ичда, юракда сақламоқ, ичга солмоқ. Дунё шундай ясалган экан, болам. Бировга ёруғ, бировга қоронғи. Аммо ҳар нарсани ўйлаб, дилингга тугма, хафақон бўлиб қоласан. — Ойбек,Танланган асарларбир сирни дилингга туг. Уч-тўрт кун ичида дараги чиқиб қолади. — Ойбек,Танланган асарлар
- Дилни ёрмоқ Фикр-у ўйларини ўртоқлашмоқ, сирларини айтмоқ. Бугун боқсам, сен дилингни ёрасан, Неча вақтдан буён сен оворасан. — Эрали ва Шерали
- Рамзи дил Кўнгил ишораси, кўнгилдаги муддао. Ҳали ҳам кўнгли аро борми деб ишқим асари, Рамзи дил олмоқ учун билгани мастон келадур. — Ҳамза
- Шарҳи дил
- Қулфи дили очилмоқ