Толковый словарь узбекского языка
· ещё в 6 словарях
ot 1. (3-shaxs birlikda — boʻyni)
2. Odam va umurtqali hayvonlar gavdasining bosh bilan tanani biriktiruvchi qismi.
Oʻgʻrini solsang qoʻyningga, Sirtmoq tushar boʻyningga. — Maqol
Xotin — boʻyin, er — bosh. — Maqol
Tongning mayin shabadasi Nusratbekning boʻyinlarini yoqimli silab-siypaladi. — S. Nurov, Maysalarni ayoz urmaydi
Toʻrtkoʻz boʻrining boʻynidan qattiq tishlab, u yoqqa-bu yoqqa yulqilab koʻrdi. — S. Anorboyev, Hamsuhbatlar
Qora koʻzlari uchqun sochib porlaydi. Koʻkraklar baland. Boʻyni oq marvaridday silliq, lablari ehtirosli. — P. Qodirov, Yulduzli tunlar
3. Baʼzi asboblarning ingichka uzunchoq qismi; boʻgʻiz.
Dutorning boʻyni. Shishaning boʻyni.
Devoriga tolgul va boʻyni uzun oftobaning surati solingan baland ayvon. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
Noʻsh etib, uyga kelurman, yerda turmaydur oyoq, Shishalar boʻyni uzilsin, bosh egib qon yigʻlasin. — Habibiy, Devon
4. tex. Oʻq, val va shu kabilarning podshipnikka oʻrnatiladigan qismi.
Val boʻyni.
- Boʻyin bukmoq Bu dahshatni, ofatni, u, ehtimol, bir taqdir, bir zaruriyat deb tushunganda, balki kamtarlik bilan boʻynini bukkan boʻlar edi. — Oybek, Tanlangan asarlar
- Boʻyin egmoq (yoki solmoq) 1. Boshni quyi solmoq. Ikkala ot uzoq yoʻl bosib horiganidan, ogʻir boshlarini koʻtarishga majoli kelmaganday, boʻyinlarini egib turardi. — S. Anorboyev, OqsoyEgilgan boʻyinni qilich kesmaydi. — MaqolShunda ham oʻzidan past deb yurgan kishisiga boʻyin eggisi kelmadi. — Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq solKumush uyalib, zoʻrgʻagina salom berdi va Yusufbek hojining yaqiniga kelib, boʻyin egdi. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlarBoʻyin egib hammasi, Taʼzim qilib turadi. — OysuluvDushmanga boʻyin egma. — MaqolEski raislar boʻyin egarmikan bu yosh juvonga. — I. Rahim, IxlosEshboyev bu takabbur, bezbet bolani boʻyin egishga majbur qilolmagan edi. — Yoshlik
- Boʻyin qismoq [Otam] Bir kun erimning uzoq sayilga ketganini eshitib, uyimga yetim boladek boʻynini qisib kirib keldi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otguncha
- Boʻyin bermoq Boʻysunmoq, gapga kirmoq, koʻnmoq. U birovga boʻyin berishni yomon koʻra-di. — S. Ahmad, UfqIkki yigit chopa kelib, uning jilovidan tutishdi. Qora Baxmal boʻyin bermay, siltab tashlardi. — S. Ahmad, Jimjitlik
- Boʻyin burmoq Sal norozilik qilib, ishdan boʻyin burganlarning boshi baloga qolar, bundaylarga surgun, badargʻa doim tahdid solib turardi. — K. Yashin, Hamza— Siz, ustod, bir nima desangiz, biz boʻyin burgan emasmiz, — dedi Meʼmorning chehrasi ochilib. — Mirmuhsin, Meʼmor
- Boʻyin sunmoq Nomardlarga aslo sunma boʻyningni, puch yongʻoqqa toʻldiradi qoʻyningni. — Maqol
- Boʻyin tovlamoq (yoki tortmoq) Biror ishni bajarishdan, unga qatnashishdan bosh tortmoq. Darvesh Ali qoʻzgʻolonini bostirishga Alisherning oʻzini yuboring. Yo Alisher bu ishdan boʻyin tovlaydi, yo borib, fitnani bartaraf qiladi. — Uygʻun va I. Sulton, Alisher NavoiyBu podshohimizning oliy farmoni, undan boʻyin tovlaydiganlarga u shafqat qilib oʻtirmaydi. — K. Yashin, Hamza
- Boʻyin toʻlgʻamoq Bizlar bamaslahat nima desak, u boʻyin toʻlgʻamas. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
- Boʻyin qoʻymoq 1. Koʻnikib, biror ishga kirisha boshlamoq. Gʻulomjon soʻnggi kunlarda mehnatga boʻyin qoʻygan boʻlsa ham, endi bundan oʻzi qoniqa olmadi. — H. Nuʼmon, FasllarAshirbek noiloj jiyanlarining gapiga boʻyin qoʻydi. — Yusuf va AhmadBu ishlar xudoning ishi, koʻn endi, Boʻyin qoʻygin Olloning qudratiga. — Yusuf va Ahmad
- Boʻyni bogʻliq Tutqun, asir; ergashtirib, sudrab yurilgan. Boʻyni bogʻliq it ovga yaramas. — MaqolBoʻynim bogʻliq ham emas, yechiq ham emas. Qamoq boʻlmasa ham, qamoqqa oʻxshaydi. — Oybek, Tanlangan asarlar
- Boʻyniga 1. Gardaniga, zimmasiga, ustiga. Katta roʻzgʻorning hamma gunohi raisning boʻyniga — Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchliBularning barchasi uning boʻyniga qarz boʻlib yotardi. — M. Ismoiliy, Fargʻona tong otgunchaNima uvoli boʻlsa — haq boʻlsin, nohaq boʻlsin — guvohning boʻyniga, deb hukm qilaman. — Luqmoni HakimMen qoʻlimdan kelganini qildim, endi [bolaning] uvoli sizning boʻyningizga — yersiz qoladimi, yetim boʻla-dimi — A. Qahhor, Asarlar
- Boʻyniga arqon solmoq Majbur qilmoq. Albatta, mening boʻynimga birov arqon solayotgani yoʻq. Tushungan odam [kolxozga] kiradi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Boʻyniga minib olmoq 1. Boʻysundirib, izmiga tushirib olmoq. Erkak boshimni egib, qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga minib oladi. — S. Ahmad, UfqKampir koʻziga yosh oldi: — Oʻgʻilginamning boʻyniga minib olgan bu juvonsoʻxta. — Mushtum
- Boʻyniga olmoq 1. Oʻz ustiga, zimmasiga olmoq. [Homid:] Basharti shu xizmatni bajarib berishni boʻyningga olsang, ont bilan ayta-manki, davlatimning yarmisi seniki boʻlsin! — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlarMargʻuba ogʻirlikni yana oʻz boʻyniga olmoqchi boʻlib turgan edi. — S. Zunnunova, Koʻk chiroqlarVohidovga shipshitib qoʻyishni men boʻynimga olaman. — S. Zunnunova, Yangi direktorBir gap bilan boylab berdim qoʻlimni, Boylogʻliman, boʻynimga oldim oʻlimni. — RustamBiz jallod darrasiga, oq poshsho surguniga, xon boltasiga, toʻralar, boylar kaltagiga chidashni boʻynimizga olganmiz. — S. Siyoyev, AvazSamad, oʻzing gunohingni boʻyningga ol, shunday qilsang, jazong ham yengil boʻladi. — YoshlikBoʻldi endi, aybni boʻynimga oldim-ku axir. — K. Yashin, HamzaHamon aybni oʻz boʻyningizga olmaysiz, astagʻfirullo. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar
- Boʻyniga osilmoq Birovga xiralik qilib yopishib olmoq. Buncha mening boʻynimga osilib olding?
- Boʻyniga tushmoq 1. Gardaniga, zimmasiga, ustiga tushmoq. Basharti majlisdan oʻtkazishsa, boʻynimga katta qarz tushadi. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlariShunday qilib, movut mening boʻynimga tushib turibdi, deng?! — S. Zunnunova, Yangi direktorAyb kimning boʻyniga tushdi?
- Boʻyniga qoʻymoq 1. Gardaniga, zimmasiga, ustiga yuklamoq, topshirmoq. Men hozir boy bilan gaplashaman, hovlingni oʻzingga qaytartiraman, toʻy xarajatlarini boyning boʻyniga qoʻyaman. — N. Safarov, Tanlangan asarlarkelgan sovchilarning oʻzlariga yoqmaganiga gunohning barini Kumushning boʻyniga agʻdarib javob berar, ammo ikkinchi yoqdan tuzukroq joyni koʻzlar edilar. — A. Qodiriy, Oʻtgan kunlarSalimboyvachcha qogʻozni qoʻlda mahkam siqib, gʻurur bilan davom etdi: —Bu narsa qoʻlimdami, hech kim biron aybni boʻynimga qoʻya olmaydi. — Oybek, Tanlangan asarlarYolgʻon aytmagan boʻlsa, yuzlashtir, boʻynimga qoʻyib bersin! — A. Qahhor, Asarlar
- Boʻynida(gi) Gardanida(gi), zimmasida(gi), ustida(gi). Uy-roʻzgʻor, mol-hol, bola-chaqa — hammasi Xolisaning boʻynida edi. — S. Nurov, NarvoyKatta singlim Oyshaxon toʻrtinchi sinfda oʻqiydi. Hovlini supurish, idish-tovoqlarni tvish oʻshaning boʻynida. — X. Toʻxtaboyev, Sariq devni minibAvvalo boʻyningdagi qarzingni uz, undan keyin kigiz bilan bigiz soʻra-da. — K. Yashin, Hamza
- Boʻynidan boylaganday Biror ish-amalni bajarishga majburlik holati; majburan, erksiz ravishda; istab-istamay.
- Boʻynidan soqit qilmoq Qutulmoq, ozod boʻlmoq. Ular eshaklarni boʻyinlaridan soqit qilish toʻgʻrisida maslahat qilishibdi. — Luqmoni Hakim
- Boʻyni yor bermaslik Boʻysunmaslik, oʻziga ep koʻrmaslik, istamaslik. Oʻqishga boʻyni yor bermagan Abdusattor yoshligida koʻcha-koʻyda sudralib yurdi. — GuldastaPoʻlatjon Abdurahmonov oʻz ota-onasiga yordam berishdan bosh tortib, kolxozda ishlashga boʻyni yor bermay, tekin tomoq izlab, shaharma-shahar, qishloqma-qishloq daydib yuribdi. — M. Abdullayev, Tekin tomoq
- Boʻyni yoʻgʻon koʻchma Zoʻravon, mushtumzoʻr; chapani odam. [Oʻgʻlingizning] Boshiga bir musht urib, bir burda qattiq non beradigan bir boʻyni yoʻgʻonga tegmasam, men ham yurgan ekanman. — A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari
- Boʻyni sinmoq Magʻlub boʻlmoq, yengilmoq. Kanizlar esa: — Osimjon soʻzida turolmadi, boʻyni sindi-ku, — deb taʼna qildi,\ar. — J. Sharipov, Xorazm