Поиск

английскийsolutionsузбекскийikki yoki undan ortiq komponentlardan tashkil topgan bir jinsli va bir fazali sistemalar, eritmalar erituvchi va unda erigan moddalardan iborat., eritmalar

ж. Способность вещества образовывать растворы.ERUVCHANLIK, Moddaning eritmalar hosil qilish qobiliyati., ERUVCHANLIK, Moddaning eritmalar hosil qilish qobiliyati.

английскийsolventsузбекскийmoddani eritish qobiliyatiga ega boʻlgan, yaʼni ular bilan ikki va undan koʻp komponentli, oʻzgaruvchan tarkibli, bir tekis sistema hosil qiluvchi kimyoviy birikmalar yoki aralashmalar., erituvchilar

quduq tubida burgʻilash uskunasi (doloto, koronka va b.)ni sovutish, jinslarning maydalanishini yengillashtirish, maydalangan jins zarralari (shlam)ni yer yuzasiga chiqarish, eritma aylanishi toʻxtatilganda zarralarni muallaq saqlanishini taʼminlash; quduqda suv-, neft- va gaz namoyonlanishining oldini olish, quduq devorlariga taʼsir etadigan bosim hosil qilish, quduq devorini oʻpirilishidan saqlash va unga fizik-kimyoviy taʼsir etish uchun ishlatiladigan eritma. Hozirgi vaqtda foydalanilayotgan B.e. ikki sinfga boʻlinadi: suv va uglevodorodlar (neft) asosida tayyorlanadigan eritmalar. Suv asosida tayyorlanadigan eritmalar keng ishlatiladi; neft asosida tayyorlanadiganlari esa qimmatbaho va murakkab jarayonli boʻlganligi sababli faqat suv asosidagilaridan foydalanib boʻlmaydigan sharoitlarda qoʻllaniladi (q. Rastvori na neftyanoy osnove). Suv eng oddiy burgʻilash suyuqligidir. Zarbali burgʻilashdan aylanma burgʻilash usuliga oʻtishda suv birlamchi B.e. vazifasini oʻtaydi. Suvning boshqa B.e. ga nisbatan birqancha afzalliklari mavjud: mas., turbobur va dolotaning ishlash tezligi oshadi, burgʻilash tezlashadi, 1m oʻtish tannarxi kamayadi, B.e. ni tayyorlashga sarflanadigan mablagʻ tejaladi. Suv chuqurligi kam (1500-1700 m), boʻsh va yumshoq jinslardan xoli, anomal yuqori, Burgʻilash eritmalari

chuqur quduqlarni burgʻilashda boʻrdan tayyorlangan eritmalar. Ularni boshqa turdagi va ogʻirlashtirilgan eritmalardan afzalliklari quyidagilardan iborat: a) zichligining barqarorligi; b) strukturaviy-mexanik xossalarining nisbatan pastligi; v) nasos va turbinalarning gidravlik qism detallari xizmat muddatini oshishi; g) dolotaning ishlash sharoitini yengillashishi; d) ishlatiladigan xomashyo narxini kamaytirish orqali eritma tayyorlashga sarflanadigan xarajatlarni qisqartirish; ye) mahsuldor gorizontlarni sifatli ochishga sharoit yaratish mumkin boʻladi. Boʻr frezer — oqimli tegirmonda maydalanib suvda tayyorlanadi, soʻngra KMS (1—1,5%) va suyuq shisha (3—4%) bilan unga ishlov beriladi. B.e.ning parametrlari bunday ishlovdan soʻng quyidagicha: zichligi 1,32 g/sm³, suv beruvchanligi 30 minutda 14 sm³, SNT — 27/32 mgs/sm², qovushqoqligi — 35 s, rN — 11,6 boʻladi. B.e. tayyorlash narxi ogʻirlashtirilgan gilli eritmalarnikidan ancha arzon. B.e.dan foydalanib burgʻilangan quduqlarning 1 m ga qazilish tannarxi arzon, burgʻilash tezligi esa yuqori boʻladi., Boʻrli eritmalar

— Gipsli eritmalar

английскийsoluble glassузбекскийtiniq shishasimon qotishma boʻlib, u asosan kaliy va natriy silikatlaridan iborat., eruvchan shisha

gil va suvdan tashqari toʻrt: ohak, kaustik, qovushqoqlikni pasaytiruvchi va himoya reagenti — suv beruvchanlikni pasaytiruvchi komponentlar qoʻshib tayyorlangan murakkab sistemali eritma. Bulardan tashqari, tarkibida maxsus qoʻshimchalar (neft yoki dizel yoqil-, Ohakli eritmalar

barit, gematit, magnetit, temirli konsentrat, koloshnik (domna pechi) changi, ohaktosh, boʻr va boshqa minerallar qoʻshib zichligi ogʻirlashtirilgan eritmalar. Odatda gil jinslardan zichligi 1,15—1,25 g/sm³ boʻlgan eritmalar tayyorlanadi. Yuqori sifatli bentonitlardan zichligi 1,05—1,08 g/sm³, yuqori qovushqoqli eritmalar tayyorlash mumkin. Anomal yuqori bosimli konlarda bunday zichlikdagi eritmalardan foydalanib boʻlmaydi, shu sababli ularga ogʻirlashtiruvchi minerallar qoʻshib zichligi 2,3, ayrim hollarda 2,5—2,8 g/sm³ ga yetkaziladi., Ogʻirlashtirilgan eritmalar

suv bilan tutashgan gazning unda erish qobiliyati. Neft-gazli yotqiziqlardagi suvlarda uglevodorodlar yaxshi eriydi. Birgina erigan metan gazi miqdori boshqa erigan hamma gazlar miqdori yigʻindisidan koʻp boʻladi. Odatda, tabiiy gazning suvda qanday miqdorda erishi gazning tarkibiy qismini suvda erishiga bogʻliq. Umumiy holda tabiiy gazlarning suvda erishini quyidagi tenglamalardan aniqlash mumkin: $\text{N}_\text{i} = \frac{\text{n}_\text{i}}{\sum \text{n}_\text{i} + \text{n}_\text{c}}$; $\text{B}_\text{i} = \frac{\text{V}_\text{i}}{\text{G}}$; $\text{C}_\text{i} = \frac{\text{V}_\text{i}}{\text{V}_\text{c}}$, bunda $\text{N}_\text{i}$ — suvda erigan tabiiy gazning molyar birlikdagi miqdori; $\text{n}_\text{i}$, $\text{n}_\text{c}$ — mos ravishda i — komponentning suvdagi molyar miqdori va suvning molyar miqdori; $\text{B}_\text{i}$ — suvda erigan gazning bir birlik massadagi miqdori; $\text{C}_\text{i}$ — suvda erigan gazning bir birlik hajmdagi miqdori; $\text{V}_\text{i}$ — oddiy sharoitga keltirilgan gaz komponentining hajmi; $\text{V}_\text{c}$ — suv hajmi. Gazni suvda eruvchanligi temperatura ortishi bilan avvaliga biroz kamayadi, lekin keyinchalik ortadi. Agar suvda erigan tuzlar boʻlsa, gazning erishi qiyinlashadi. Tabiiy G.s.e.ga erigan tuzlar taʼsiri Sechenov tenglamasi bilan ifodalanadi: $\text{N}_\text{i} = \text{N}_\text{o} \cdot 10^{-\alpha_\text{i} \text{n}}$, bunda: $\alpha_\text{i}$ — Sechenov koeffitsiyenti. Bu koeffitsiyent, erigan tuz, gazning i — komponenti suvda erishiga taʼsirini tavsiflaydi, n — suvda erigan tuzlarning konsentratsiyasi. Uglevodorod va boshqa gazlarning moʻtadil sharoitlarda ($29^\circ\text{S}$ va atmosfera bosimida) distillangan suvlarda erish koeffitsiyenti R.1-jadvalda berilgan (V.A.Sokolov boʻyicha, 1956)., Suvda gazning eruvchanligi

neft va neft mahsulotlari suvda juda oz miqdorda eriydi. Mas., 1m³ suvda 270 g kerosin erishi mumkin. Neft va uning mahsulotlari bir qator moddalarni: yod, oltingugurt, kauchuk, smola, oʻsimlik va hayvon yogʻlarini yaxshi eritadi., Neftning suvda eruvchanligi

neft bilan tutashgan suvning unda erish qobiliyati. Suvning erish darajasi neftning kimyoviy tarkibiga (toʻyinmagan, naften va aromatik uglevodorodlar parafin qatoridagi uglevodorodlarga nisbatan suvni yaxshi eritadi), temperaturasiga, suvning minerallanishiga va b.ga bogʻliq. Temperaturaning ortishi bilan suvning uglevodorodlarda erishi oshadi., Neftda suvning eruvchanligi

tabiiy gil jinslardan tayyorlangan eritmalar. Tarkibiga koʻra uch xil boʻladi; 1) bentonitli G.b.e. — asosiy qismi montmorillonit guruhidagi minerallardan iborat; 2) gilli eritmalar — hamma guruhdagi mineral va tuproq zarralari aralashmasidan iborat; 3) paligorskit tarkibli G.b.e. Bunday tarkibli G.b.e. biri-biridan gil minerallarining fizik-kimyoviy xossalarini suvda oʻzgarishi bilan farqlanadi. Mas., montmorillonit minerali suvda boʻkish (hajmini oshirish) va mayda zarralarga parchalanish xususiyatiga ega. Oʻz navbatida zarralar atrofini suv yupqa parda bilan oʻrab ularni boʻlib yuboradi, zarra ichiga singib, uni yana mayda zarrachalarga boʻladi. Provardida kolloidli, tiksotropik va gillash xususiyatiga ega boʻlgan qovushqoq eritma hosil boʻladi. Montmorillonit mineraliga boy bentonitli gillardan tayyorlangan G.b.e. qovushqoqligi yuqori boʻlib, turli minerallar aralashmasidan va paligorskitli gillardan tayyorlanganlariga nisbatan yaxshi natijalar beradi. Gilli eritmalar chuchuk va shoʻr suvlarda tayyorlanganligiga va fizik-kimyoviy xossalariga koʻra quyidagicha tasniflanadi (B.F.Rodjers, 1967): 1. Tabiiy gilli eritmalar. 2. Chuchuk suvda tayyorlangan gilli eritmalar (xlorli natriy miqdori 1% dan kam, kalsiy ioni 120 mg/l): a) vodorod koʻrsatkichi (rN) kichik, fosfatlar bilan ishlov berilgan (rN = 6,5) eritmalar; b) kaustik (oʻyuvchi natriy) bilan ishlov berilgan eritmalar (rN = 8,5÷10,5); v) yuqori rNli eritmalar; g) xrom lignosulfatlari va boshqa adsorbentlar bilan ishlov berilgan eritma (rN = 10,0). 3. Shoʻr suvda tayyorlangan gilli eritmalar (xlorli natriy miqdori 1% dan koʻp): a) kuchsiz shoʻrlangan suvdagi eritmalar; b) dengiz suvidagi eritmalar (tuzlar miqdori 3,5%); v) toʻyingan shoʻr eritmalar (tuz miqdori 30% ga yaqin). 4. Kaltsiyli eritmalar (kalsiy miqdori 120 mg/l dan koʻp); a) kalsiy lignosulfati bilan ishlov berilgan ohakli eritmalar; b) kam ohakli eritmalar; v) xrom lignosulfatlari bilan ishlov berilgan gipsli eritmalar; g) xlorkalsiyli, sirka kaltsiyli eritmalar hamda bariy birikmalari bilan ishlov berilgan eritmalar. 5. Qattiq faza miqdori kam boʻlgan eritmalar (hajmiga nisbatan 7% dan kam)., Gilli burgʻilash eritmalari

burgʻilash eritmasi sifatini yaxshilash maqsadida neft mahsulotlari qoʻshib tayyorlangan eritma. Ikki turdagi emulsiyalar ajratiladi. Birinchi turdagi emulsiyalarda suvli muhitda neft mayda zarra-globul, ikkinchi — neftli muhitda suv zarrachalar koʻrinishida boʻladi. Ikkinchi turdagi emulsiyalar, shuningdek, invert emulsiyalari deb ham ataladi. Qoʻshilgan neft eritmaga yangi xususiyatlar baxsh etadi: burgʻilash eritmasi sifati, suv beruvchanligi va quvushqoqligi oshadi, jinslarning burgʻilanishi tezlashadi, salnik hosil boʻlishining oldi olinadi, BQBning siqilib qolishi kamayadi, eritma haydalganda uning gidravlik qarshiligi pasayadi. Emulsiya sifati uning barqarorligi bilan belgilanadi va neftning choʻkishi bilan aniqlanadi. Emulsiya barqarorligini taʼminlash maqsadida unga maxsus reagentlar — emulgatorlar qoʻshiladi. Burgʻilash eritmalariga moylovchi qoʻshimchalar qoʻshila boshlagandan soʻng E.b.e.dan foydalanish keskin kamaydi., Emulsion burgʻilash eritmalari

choʻkindi karbonatli jinslar (ohaktosh, dolomit, mergel) ni suv bilan burgʻilashda hosil boʻladigan eritma. Karbonatli jinslar suvda deyarli erimaydi, shu sababli ularning asosiy qismi sistemada qattiq dispers faza hosil qiladi. Tinch holatda karbonat zarralar tez choʻkib zich massani yuzaga keltiradi, suv 12—17 minutda undan sizib chiqadi. Beqaror karbonatli suspenziyani barqaror sistemaga (boshqariladigan xususiyatli dispers sistemaga) oʻtishini yoʻqotish uchun eritmaga sirt-faol moddalar: himoyalovchi kolloidlar va faol qoʻshimchalar — elektrolitlar qoʻshiladi. Eritmani barqaror turgʻinligini saqlash maqsadida bunday qoʻshimchalardan quyidagi miqdorda qoʻshiladi: 1. Chuchuk suvli va kuchsiz minerallashgan suvli karbonat suspenziyalar (xlorli natriy 5% gacha) — ohaktosh, dolomit, mergel; a) koʻmir-ishqorli reagent (13:1) — 15—25%; b) shu miqdordagi koʻmir ishqorli reagent va 0,5—1% suyuq shisha. Suyuq shisha eritmani strukturaviy-mexanik koʻrsatkichlarini yaxshilash zarur boʻlganda qoʻshiladi; v) slanes smolasini sulfat natriyli tuzlari (SNT) — 1,5—2,5% (chuchuk suvli suspenziyalarda); g) SNT — 1,5—2,5% va 0,5—1,0% kraxmal (kuchsiz) minerallashgan suspenziyalarda); d) KMS — 1,5—2,0%. 2. Minerallashgan suvli suspenziyalar (10—20% xlorli natriy): a) SSB — 1,5—2,0%, kraxmal 1,0—1,5%; b) KMS — 1,0—2,0% va SSB — 1,0—2,0%, kraxmal — 1,0—1,5% va KMS — 1,5—2,0%. Karbonatli suspenziyalarga ushbu reagentlar bilan ishlov berilganda burgʻilash jarayonida quduqda zichligi 1,2—1,3 g/sm³, qovushqoqligi 16—20, 20—23 s va suv beruvchanligi 30 minutda 8—3 sm³ boʻlgan karbonatli eritma hosil boʻladi., Karbonatli burgʻilash eritmalari

mergel jinslarini burgʻilashda qoʻllaniladigan tabiiy eritma. Parametrlari: zichligi — 1,36 g/sm³, qovushqoqligi 18—36 s, suv beruvchanligi 30 minutda 0,5—2 sm³, gil poʻsti 1,5 mm, SNT 40/60 mgs/sm². Qattiq fazasi yuqori konsentratsiyaga ega boʻlgan mergelli suspenziyalarda struktura hosil boʻlishi tezlashadi, shu sababli ular tiksotropik xususiyatga ega. Mergelning suvli suspenziyalariga sirt-faol moddalar — stabilizator va elektrolitlar bilan ishlov berish mumkin. Koʻmir-ishqorli yoki torf-ishqorli reagentlar va kalsiyga boyitilgan soda bilan ishlov berilgan mergel — boʻr tarkibli suspenziyalar burgʻilash sanoatida keng qoʻllaniladi. Tabiiy M.b.e.dan foydalanilganda bir xil sharoitda burgʻilashning kommersiya tezligi gilli eritmalardan foydalanib burgʻilash tezligidan yuqori boʻladi. Tezlikning oshishiga eritmaning reologik va strukturaviy-mexanik xossalari ijobiy taʼsir etadi, harakatchanligi, qovushqoqligi, zichligi, filtratsiya xususiyatlari uzoq muddat yaxshi saqlanib qoladi. Ular tez quyuqlashmaydi, qovushqoqligi gil eritmalarnikidan past boʻladi, fizik-kimyoviy xususiyatlari dolotani ishlash sharoitini yaxshilaydi va quduq tubini maydalangan jinslardan tozalanishini tezlashtiradi., Mergelli burgʻilash eritmalari

burgʻilangan gilsiz jinslar (karbonatlar, sulfatlar, alevrolitlar, argelitlar)ning dispers fazasidan tayyorlangan eritmalar. Keyingi vaqtlarda (1980—2000 y.) ishlab chiqilgan texnologiya asosida tayyorlangan G.b.e. burgʻilash ishlarida keng qoʻllaniladi. Xususan, emulsion eritmalar, boʻrli, kraxmal-silikatli, mergelli, argillitli, karbonatli eritmalar ularga misol boʻloladi. Ularning tarkibi: 3,5—4% kraxmal, 20% neft, 0,7—1,0% kaustika, 20—25% tuz va suv. Zichligi 1,08—1,10 g/sm³, qovushqoqligi 65—70 s, suv beruvchanligi 30 minutda 2,5—3,0 sm³, 1 va 10 minutda statik kuchlanish chegarasi mos holda 2—3 va 5—10 mgs/sm². Burgʻilangan gilsiz jinslar asosida tayyorlangan burgʻilash eritmalaridan foydalanish burgʻilash tezligining oshishiga, 1 m qazish tannarxining kamayishiga va quduqning oʻtish sifati yaxshilanishiga olib kelmoqda., Gilsiz burgʻilash eritmalari

yuqori darajada minerallashgan suvlarga toʻyingan, turli chuqurliklarda ochiladigan tuzli qatlamlarni burgʻilashda burgʻilash eritmasiga qoʻshiladigan tuzlar taʼsiriga chidamli eritmalar. Tuzli qatlamlar, asosan, natriy xloridi (tosh tuzi)dan tarkib topadi, lekin ayrim maydonlarda kaliy (silvinit) va magniy (bishofit) tuzlari ham uchraydi. Ular burgʻilash jarayonida turli murakkabliklar keltirib chiqaradi. Burgʻilanayotgan jinslarning tarkibiga, qalinligiga va minerallashish darajasiga qarab T.ch.b.e.ning bir necha turlari: gilsiz eritmalar va tuzga toʻyingan gil eritmalari mavjud., Tuzga chidamli burgʻilash eritmalari

tarkibi juda murakkab neft asosida tayyorlangan qimmatbaho eritmalar. Ularning asosiy komponentlariga: neftli muhit, kolloid faza koʻrinishidagi struktura hosil qiluvchilar, barqarorlashtiruvchi va zarur hollarda ogʻirlashtiruvchi moddalar kiradi. Neftli muhit sifatida dizel yoqilgʻisi, struktura va qobiq hosil qiluvchi — yuqori darajada oksidlangan bitumdan foydalaniladi. Eritma qovushqoqligi uni dizel yoqilgʻisi bilan eritish, bitum miqdorini kamaytirish, emulsiya bilan qoplangan suvni chiqarib tashlash orqali kamaytiriladi. Oddiy bitumli eritma tarkibiga: 70—85% dizel yoqilgʻisi, 15—20% kunsimon oksidlangan bitum, 1% oksidlangan parafin va 1% kaustik kiradi. N.a.e. suvli asosdagi eritmalardan foydalanib boʻlmaydigan sharoitlarda hamda mahsuldor qatlamning tabiiy oʻtkazuvchanligini saqlash maqsadida qoʻllaniladi., Neft asosidagi eritmalar

tarkibiga gaz komponentlari qoʻshilgan burgʻilash eritmalari. Eritmani gazlash mexanik yoʻl bilan — eritmani havoga toʻyintirish yoki kimyoviy yoʻl bilan — eritmaga mayda pufakchalar koʻrinishidagi havo qoʻshilgan SFM bilan ishlov berish amalga oshiriladi. Kimyoviy G.b.e. oddiy G.b.e.dan barqarorligi, yaxshi qobiq hosil qilish va gillash xususiyatlari bilan farqlanadi. Bunday eritmalarni tayyorlash uchun gil kukun, sirt-faol moddalar (0,1—0,2%), struktura hosil qiluvchi reagentlardan (kaustik soda-oʻyuvchi natriy 0,1—0,2% yoki kalsiylangan soda 0,5—2,5%) foydalaniladi. G.b.e. oddiy burgʻilash eritmalari bilan quduqni tozalash uchun ishlatiladigan gazsimon omillar oraligʻida turadi. Ulardan suyuqlik yutuvchi qatlamlarni burgʻilashda foydalaniladi. Quduq tubida gidrostatik bosimning kamayishi hisobiga burgʻilash tezligi va doloto chidamliligi oshadi, mahsuldor qatlamni oʻzlashtirish yaxshilanadi., Gazlashtirilgan burgʻilash eritmalari