Qidiruv

ot 1. Katta, yassi, tekis tosh, temir va shu kabilar boʻlagi, toshtaxta.

Marmar plita. Poʻlat plita. Temir-beton plitalar yotqizilgan koʻcha.

Ikki kunda sement ham topildi, buldozer ham, beton plitalar ham topildi. — S. Ahmad, Togʻ afsonasi

Marmar va chigʻanoqli plitalarimiz turdosh korxonalarda tayyorlanayotgan mahsulotlardan ajralib turibdi. — Gazetadan

2. Ovqat tayyorlanadigan uy pechkasining bir turi.

Plitada ovqat pishirmoq.

Lolaxon plita ustidagi choynakning suvini toʻlatib turib gapirdi. — S. Zunnunova, Yangi direktor

Elektr plitada choy qoʻyib, oʻtgan kuni olib kelgan qotgan nonni choyga boʻktirib yedi. — Mirmuhsin, Umid

oʻzbekchaQavatlar aro yopma plitaqoraqalpoqchaАра жаппа плитаinglizchaFlood slab

oʻzbekchaNotekis kirrali taxta, plitaqoraqalpoqchaТегис емес қырлы тахтаinglizchaCrest slab

oʻzbekchaQoplama taxtacha, plitaqoraqalpoqchaҚаплама тахташаinglizchaFacing slab

oʻzbekchaGipsdan qilingan plitaqoraqalpoqchaГипстен исленген плитаinglizchaGypsum plate

oʻzbekchaMarmartoshqoraqalpoqchaМрамор тасinglizchaMarble plate

inglizchadrying plateoʻzbekchasterjinlarni quritish va tashish uchun moslama. Choʻyan, alyuminiy qotishmalaridan quyilgan yoki poʻlat listdan iborat metall., quritish plitasi

Sokolbop plitaqoraqalpoqchaЦокол плитасыinglizchaSocle plate

oʻzbekchaToʻsinsiz yopmaqoraqalpoqchaБалкасыз бастырмаinglizchaGirderless plate

inglizchafoundation [faʊndeıʃən] (bed, base) [bed]; [beıs] plate[pleıt]oʻzbekchametallga ishlov berish dastgohlari va boshqa texnologik dastgohlarining tagiga qoʻyiladigan tayanch poydevor., poydevor plita

Broneplita (oʻq oʻtmaydigan qoplamali plita)qoraqalpoqchaБронеплита (оқ өтпейтуғын қапламалы плита)inglizchaArmour plate

litosfera plitalariga taʼsir etuvchi kuchlarni aniqlash. A.Miyasiro, K.Aki, A.Shenger (1985) fikricha, plitalarni harakatga keltiruvchi va harakatdan toʻxtatuvchi kuchlar mavjud. Birinchisiga: plitalar asosida yuzaga kelib, uning harakat yoʻnalishi boʻyicha taʼsir etuvchi qovushqoq bogʻlanish kuchi, u, asosan mantiyadagi konvektiv oqimlar hisobiga hosil boʻladi va yuqoridagi plitalarga nisbatan katta tezlikda harakatlanadi (S.F.Davis, 1987); surilish (subduksiya) zonasida plitaning bir qismini oʻzi bilan tortib ketuvchi kuch (F.M.Rixter, 1979); plita chekkasida yuzaga keluvchi va uni choʻkayotgan litosfera bloki ostiga tortuvchi surish kuchi (K.G.Chase, 1979); okean oʻrtaliq togʻ tizmalari yonbagʻridan relefning tikligiga (togʻdan itarilish kuchi) yoki litosferaning yupqalanishiga bogʻliq holda litosfera plitalarining gravitatsion sirganish kuchi (N.V.Xager, 1978); konvektiv oqim taʼsirida yuzaga keladigan va plita zaminida unga taʼsir etuvchi mantiyaning kengayish kuchlari kiradi. Ikkinchisiga: plitalar harakatiga toʻsqinlik qiluvchi teskari yoʻnalgan kuchlarga — plitalar tubiga yoʻnalgan qovushqoqlik qarshilik kuchlari, plitalar surilishida astenosferaning qovushqoqligidan yuzaga keladigan qarshilik kuchlari, plitalarning birini ikkinchisiga nisbatan surilishida yuzaga keladigan ishqalanish kuchlari kiradi., Plitalar dinamikasi

L.Eyler fikricha, yer yuzasidagi har qanday nuqta boʻlib, shu nuqtadan oʻtuvchi nisbiy oʻq atrofida litosfera plitalarining aylanish harakati. Shu nazariyaga muvofiq harakatning ushbu nuqtadagi chiziqli tezligi va amplitudasi P.a.q.dan uzoqlashgan sari plitalarning umumiy chegarasi atrofida oshib boradi. P.a.q. holati transform (bir shakldan boshqa shaklga oʻtgan) yoriqlar yordamida aniqlanadi. Plitalar esa shu yoriqlarga nisbatan parallel holatda harakatlanadi. Shuningdek, P.a.q. holati paleomagnetizm maʼlumotlari, magnit anomaliyasi, chokli zonalar, spreding tizmalari va nihoyat, asosan, sust kontinental chekkalar geometriyasi bilan ifodalanadi. Transform yoriqlar P.a.q. atrofida joylashgan kichik konsentrik (bitta umumiy markazga ega boʻlgan) doiralar bilan mos keladi, shu sababli uning yoʻnalishini yoriqqa urunma koʻrinishida oʻtadigan perpendikulyar chiziqlar yordamida aniqlash mumkin. Kontinentlarning yaxlitligini tasavvur qilgan holda ular yuzasida joylashgan ikki (yoki undan koʻp) nuqtalarning koordinatalari aniqlansa, ular yordamida kontinental chekkalardagi P.a.q.ni topish mumkin boʻladi. Bunday nuqtalar aylana yoylari bilan birlashtiriladi, soʻngra ular boʻyicha perpendikulyar chiziqlar oʻtkazilib ularning kesishgan nuqtasi topiladi. Bu nuqta P.a.q. holatini bildiradi. P.a.q.ni dengiz magnit anomaliyasi yordamida ham aniqlash mumkin. Maʼlumki, okean poʻstining spreding zonasidagi vulkan jinslarida Yer magnit maydonining qutblanishini davriy oʻzgarishiga bogʻliq holda magnit anomaliyasi vujudga keladi. Magnit anomaliyasi qarama-qarshi tomonga surilayotgan togʻ tizmalarida, odatda, simmetrik joylashadi (simmetrik spreding). Avval bir butun boʻlgan va keyinchalik boʻlinib ketgan ikki kontinent spredingi qutbini aniqlash uchun ikki tizma spredingidan oʻzaro taqqoslanadigan magnit anomaliyasi nuqtalari topiladi, soʻngra ular katta doira yoyi bilan birlashtiriladi. Yoyga oʻtkazilgan perpendikulyar chiziqlarning kesishgan joyi oʻrtacha aylanish qutbi holatini belgilaydi. Paleomagnit, strukturaviy, stratigrafik va paleontologik maʼlumotlar okeanlarning ochilish va yopilish jarayonlari fanerozoy va proterozoy davrlarida koʻp marotaba takrorlanib turganligidan darak beradi. Shunga koʻra, P.a.q. bilan chok zonalar va spreding togʻ tizmalari orasida bogʻliqlik borligi kuzatiladi. Aylanish qutbi holatini kuzatish orqali P.Morel (1978) qutb holatining turli vaqtlarda oʻzgarishini quyidagi olti qoida yordamida aniqlashni taklif etdi: 1) spreding zonasida bir-biridan uzoqlashib borayotgan ikki P.a.q., odatda plitalarning aylanish chogʻida yuzaga keladigan spreding togʻ tizmasining choʻziqlik chizigʻida yotadi; 2) spreding zonasida bir-biridan uzoqlashayotgan ikki P.a.q. kontinentlar oraligʻida avval mavjud boʻlgan chokli zonaning choʻziqlik chizigʻida yogadi; 3) kontinent bilan kontinentning toʻqnashuv joyidagi chokli zona boʻylab siljiyotgan ikki P.a.q. koʻpincha ushbu zonaning choʻziqlik chizigʻida joylashadi; 4) Uilson siklining boshlangʻich fazasida spreding zonasida ajralayotgan ikki P.a.q., odatda ushbu P.a.q. joylashgan nuqtaga toʻgʻri keladi; 5) aylanish qutbining moʻtadil holati kontinental chekka atrofiga toʻgʻri keladi; 6) yuqorida qayd qilingan qoidalar plitalarning ikkita aylanish qutblari mavjudligini bildiradi, shu sababli ulardan Yerning aylanish oʻqiga yaqin joylashganlari amalda qoʻllaniladi., Plitalarning aylanish qutbi

қ. Тектоника литосферных плит Plitalarning divergent chegaralari

litosfera plitalarining birikish chegaralari. Vadati-Benoff zonalari bilan ifodalanib, ushbu zonalarning choʻkish yoʻnalishi boʻyicha siqilishini koʻrsatadi. P.k.ch.da Yerdagi ogʻirlik kuchlari anomaliyasining eng yuqori qiymatlari va issiqlik oqimining eng kichik miqdori qayd qilinadi. Plitalarning oʻzaro taʼsiridan P.k.ch. boʻylab quyidagilar yuzaga keladi: bir okean plitasining boshqasi ostiga surilishi va yoysimon joylashgan orollar yoyining hosil boʻlishi; okean plitasining kontinental plita ostiga surilishi va faol kontinental chekkalar hosil boʻlishi; plitalarning kontinental qismining toʻqnashuvidan burmalanish mintaqasining hosil boʻlishi va h.k. Odatda, P.k.ch. dengiz sathidan 10 km gacha boʻlgan nov koʻrinishidagi chuqurliklar bilan ifodalanadi. Ayrim novlar yosh choʻkindilar bilan toʻlib depressiyalarni niqoblab turadi. Choʻkayotgan blok astenosferaga kirib borganda uning ustida andezit tarkibli magma manbai hosil qiladi, u oʻz navbatida jins qatlamlari orasiga kirib boradi va yer yuziga otilib chiqadi. Magmaning hosil boʻlishi va toʻplanishi aniq yechilmagan boʻlib, munozaralidir. Bunday magmatik faollik agarda yuqorida yotgan poʻst okean poʻsti boʻlsa vulkan orollari yoyini, agarda kontinental poʻst boʻlsa, u holda andezit tarkibli vulkanik togʻ tizmalarini hosil qiladi. Vulkan yoylari va togʻ tizmalari qoʻshni chuqur suvli novlar bilan tutashib ketadi va ularga nisbatan parallel joylashadi. Vulkan yoylari bilan musbat anomaliyalar, chuqur suvli novlar bilan — manfiy anomaliyalar (Buge anomaliyalari) bogʻliq. P.k.ch. seysmik jihatdan faol. Gipotsentrlar nafaqat chegaralarga yaqin sayoz zonalarda joylashgan, balki choʻkayotgan bloklarda ham uchrab, ayrimlari 700 km li chuqurlikkacha yetib boradi. Toʻplangan maʼlumotlardan P.k.ch. birinchi navbatda kontinent chekkalariga yaqin joylashgan okean litosferasida yuzaga kelishi aniqlan-, Plitalarning konvergent chegarasi

I.T.Uilson (1981) tomonidan qizigan nuqtalar konsepsiyasi bilan bogʻliq holda fanga kiritilgan termin boʻlib, bunday maydonlar qoʻzgʻalmas hisoblanadi va plitalarning mutlaq surilishi (uzoq davrlarda) ularga nisbatan aniqlanadi. Atlantika va Tinch okeanlarining janubiy qismlarida va Hind okeanida olib borilgan aniq oʻlchovlar oxirgi 100 mln. yil davomida qizigan nuqtalarning qoʻzgʻalmaganligini (R.A. Dunkan, 1981) koʻrsatdi, Plitalarning mutlaq qoʻzgʻalishi