от 1. Ўйлаш, фикрлаш жараёни; ўй, фикр.
Ҳар каллада минг хаёл. — Мақол
[Ибн Яминнинг] Хаёлида қўрқинчли фикрлар айланарди. — К. Яшин, Ҳамза
Ёш шоир дўстларимга тинчимас хаёл, илҳом завқлари тилайман. — Газетадан
2. Тасаввур.
Гулнорнинг кўзлари, юзи ёлғиз Ёʻлчининг хаёлларидагина кулади, жилваланади. — Ойбек, Танланган асарлар
[Бобурнинг] Хаста хаёлида бирдан қилич тутган Танбал гавдаланди. — П. Қодиров, Юлдузли тунлар
3. Орзу, фантазия.
Истиқболнинг ширин хаёлларига кўмилган ҳолда махдум аср намози учун таҳорат олар эди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён
Аммо ўз элимга қайтиб кўрдимки, Шамайда ўйлаганларим, ошиққанларим ширин бир хаёл эмиш! — А. Қодирий, Ўтган кунлар
4. Эс, хотира.
Ўшанда бу қиз унинг [Ёд-горнинг] назарида фариштадек жонланган, хаёлида алланечук муқаддас бир из қолдирган эди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
Хаёлим мени узоқ ўтмишга олиб кетади. — Газетадан
- ...деган хаёлда ёки ...деган хаёл билан 1. Фикран муайян хулосага келиб; шундай деб ўйлаб. Бир оздан кейин балкон эшиги ғийқиллаб очилиб, ёпилди. У Тамила опами, Зокиржонми, деган хаёлда қайрилиб қарамади. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ солСидиқжон уни [болани] албатта бир нима чақди, деган хаёлда тура солиб югурди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлариУ [чол], уйимнинг бузилишини кўрмай, деган хаёлда орқасини ўгиргач ўт ёқа бошлади. — Ў. Усмонов, Сирли соҳил
- Пуч хаёл Амалга ошмайдиган, хом хаёл. Аммо олий мактаб орзуси мен учун ёлғиз пуч хаёл бўлса ҳам, ундан воз кеча олмадим. — Ойбек, Нур қидириб
- Хаёл олиб кетмоқ (ёки қочмоқ) Саодатхонни яна хаёл олиб кетди. — С. Зуннунова, Янги директор
- Хаёл сурмоқ Ўйламоқ, фикрламоқ. Пастаккина айвон ёнида ўрта ёшлардаги бир одам., хаёл суриб тикка турибди. — С. Зуннунова, Олов
- Хаёл қилмоқ 1. Ўйламоқ. Мадраса қурилишида бир ишкаллик чиқмадимикин, деб хаёл қилди у [Қавом]. — Мирмуҳсин, Меъмор;У [Ёʻлчи] дам ўйлаб, хафа бўлади, дам анча пул юбориб, онасини севинтиришни хаёл қилади. — Ойбек, Танланган асарлар;Рафқон ва Шўрсув дашти-да душман билан тўқнашувни хаёл қилиб, [Аҳмад мирзо] Рафқон текислигига боргоҳ қурди. — Мирмуҳсин, Меъмор
- Хаёлга ботмоқ (ёки толмоқ, чўммоқ) Узоқ вақт чуқур ўйланиш ҳолатида бўлмоқ. Думалоқ стол ортида бир одам хаёлга чўмиб ўтирибди.Расулжон ҳозиргина ўқиб бўлган хатнинг бир четидан ушлаганича, хаёлга ботган эди. — Ж. Абдуллахонов, Хонадон[Авазнинг] Тушидаги ишоралар уни хаёлга толдирган эди. — С. Сиёев, Ёруғлик
- Хаёлга келмоқ Эсга, хотирага тушмоқ, хотирада тикланмоқ. Хаёлига келган ҳамма нарсани Гавҳарга бир-бир айтиб берди. — П. Қодиров, Уч илдизКўпдан бери хаёлимга келмаган нарсаларни эсимга солиб қўйгани учунми, у билан баҳслашгани сўз тополмай қолдим. — И. Раҳим, Ҳилола
- Хаёл(и)га (ҳам) келтирмаслик 1. Тасаввур қила олмаслик. Рад жавоби олиш қанчалик оғир эканини сен хаёлингга ҳам келтирмайсан. — Х. Султонов, Онамнинг юрти;Мирзакаримбой ерга ўч одам эди. Ҳатто ер сотишни хаёлига келтирмаган одамларнинг ерларини ўзиникига қўшиш учун ҳеч нимадан тоймас эди. — Ойбек, Танланган асарлар;Доктор, Ҳамзани бу ерда учратишни хаёлига ҳам келтирмаганди. — К. Яшин, Ҳамза
- Хаёлдан кетмаслик Бот-бот ёки доимо хаёлда гавдаланмоқ. Аммо тушлик пайтгача Иблис хаёлимдан нари кетмади. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакатиАвазнинг хаёлидан бир-биридан машъум, юракни тилка-пора қилувчи манзаралар кетмай қолди. — С. Сиёев, Ёруғлик
- Хаёл(и)дан кечмоқ (ёки ўтмоқ) Маълум бир муддат бирор нарса тўғрисида ўйламоқ, фикрламоқ. Шу билан бирга унинг хаёлидан ғалати фикрлар ҳам кечиб турди. — П. Турсун, ЎқитувчиҲар иккаласи ҳам ҳар бир икир-чикирни хаёлидан кечириб бирон нарса топишга уринар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлариНегадир [Чароснинг] хаёлидан Дилшод айтган деган фикр лип этиб ўтди. — Ў. Ҳошимов, Қалбингга қулоқ сол
- Хаёл(и)дан кўтарилмоқ Эсидан чиқмоқ. Китобни кутубхонага топшириш хаёлимдан кўтарилибди.
- Хаёли жойида эмас Руҳан безовта, ўй-фикри тарқоқ. Болам боёқиш нотинчроқ бўлиб қолди. Хаёли ҳам жойида эмас. — Мирмуҳсин, Меъмор
- Чодир хаёл
- Ҳар хил хаёлга бормоқ 1. Шубҳаланмоқ, ёмон фикрга бормоқ. [Нигорани] Шу қадар кўргиси келадики! Бироқ кеч бўлиб қолди. Уй эгалари ҳар хил хаёлга боришлари мумкин. — С. Анорбоев, Оқсой;[Степан Соколов:] Келдингларми Нега шунча қолиб кетдиларингиз, ҳар хил хаёлга бориб, ҳайрон бўлиб тургандим. — К. Яшин, Ҳамза