юмор

м yumor, hazil-mutoyiba

• иметь чувство юмора hazil-mutoyibaga moyil boʻlmoq
• неподражаемый юмор Гоголя Gogolning misli (tengi) yoʻq yumori

Keng maʼnoda ijodkorning yoki umuman shaxsning voqelikka boʻlgan munosabatini ifodalovchi tushuncha. Dastlab bu termin umuman kishi organizmidagi suyuqlik maʼnosida qoʻllanilgan. Keyinchalik esa u kulgi, hazil-mutoyiba maʼnolariga koʻchgan. Tor maʼnoda yumor komiklik tugʻdiruvchi vositalardan biri hisoblanadi. Adabiyotshunoslikda mazkur termin xuddi shu maʼnoda qoʻllaniladi. Ijodkor tomonidan qalamga olinayotgan voqealar ayrim jihatlari bilan uning idealiga zid boʻlmasa ham, biroq unda ayrim nuqsonlar mavjud boʻlishi mumkin. Ana shu nuqsonlar ustidan yengil, doʻstona kulish yumorning mohiyatini tashkil etadi. Yumor voqelikning asosiy mohiyatini tasdiq etadi va uni hech qanday nuqsonsiz kamolga yetkazishga xizmat qiladi. Yumorni yuzaga keltiruvchi vositalar xilma-xildir: zukkolik, kutilmaganlik, qochiriq, nomutanosiblik va h.k. Adabiyotshunoslikda, koʻpincha, yumor bilan satira oʻrtasiga keskin chegara qoʻyiladi va bu chegara kulgining xarakteri hamda darajasi bilan belgilanadi. Albatta, tub mohiyat jihatidan satira va yumor oʻrtasida maʼlum tafovutlar mavjud. Masalan, yumorning obyekti ijodkor idealiga butunlay zid boʻlmasa, satira obyekti esa ijodkor idealiga zid boʻladi. Yumorda hazilomuz, doʻstona kulgi hukmron boʻlsa, satirada fosh etuvchi, inkor etuvchi kulgi yetakchilik qiladi. Biroq bu tafovutlarga qaramay, satira va yumor oʻrtasida bogʻlanish, bir-biriga oʻtish hollari ham mavjud. Masalan, yumordagi kulgi ayrim hollarda gʻoyat darajada kinoyali, shafqatsiz boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda esa hajv yumoristik xarakter kasb etishi mumkin va h. k., yumor, hazil-mutoyiba