юмор

м юмор, ҳазил-мутойиба

• иметь чувство юмора ҳазил-мутойибага мойил бўлмоқ
• неподражаемый юмор Гоголя Гоголнинг мисли (тенги) ёʻқ юмори

Кенг маънода ижодкорнинг ёки умуман шахснинг воқеликка бўлган муносабатини ифодаловчи тушунча. Дастлаб бу термин умуман киши организмидаги суюқлик маъносида қўлланилган. Кейинчалик эса у кулги, ҳазил-мутойиба маъноларига кўчган. Тор маънода юмор комиклик туғдирувчи воситалардан бири ҳисобланади. Адабиёцҳуносликда мазкур термин худди шу маънода қўлланилади. Ижодкор томонидан қаламга олинаётган воқеалар айрим жиҳатлари билан унинг идеалига зид бўлмаса ҳам, бироқ унда айрим нуқсонлар мавжуд бўлиши мумкин. Ана шу нуқсонлар устидан енгил, дўстона кулиш юморнинг моҳиятини ташкил этади. Юмор воқеликнинг асосий моҳиятини тасдиқ этади ва уни ҳеч қандай нуқсонсиз камолга етказишга хизмат қилади. Юморни юзага келтирувчи воситалар хилма-хилдир: зукколик, кутилмаганлик, қочириқ, номутаносиблик ва ҳ.к. Адабиёцҳуносликда, кўпинча, юмор билан сатира ўртасига кескин чегара қўйилади ва бу чегара кулгининг характери ҳамда даражаси билан белгиланади. Албатта, туб моҳият жиҳатидан сатира ва юмор ўртасида маълум тафовутлар мавжуд. Масалан, юморнинг обекти ижодкор идеалига бутунлай зид бўлмаса, сатира обекти эса ижодкор идеалига зид бўлади. Юморда ҳазиломуз, дўстона кулги ҳукмрон бўлса, сатирада фош этувчи, инкор этувчи кулги етакчилик қилади. Бироқ бу тафовутларга қарамай, сатира ва юмор ўртасида боғланиш, бир-бирига ўтиш ҳоллари ҳам мавжуд. Масалан, юмордаги кулги айрим ҳолларда ғоят даражада кинояли, шафқациз бўлиши мумкин. Айрим ҳолларда эса ҳажв юмористик характер касб этиши мумкин ва ҳ. к., юмор, ҳазил-мутойиба