Yoylar oraligʻi va chekka havzalar

Yaxshi rivojlangan Yo.o.ning faol old yoylari ularga yaqin joylashgan sust qoldiq (yoki uchinchi) yoylardan yoylar oraligʻi havzalari bilan ajratilgan boʻladi (mas., Mariana, Yangi Gebrid va Tonga-Kermadek yoylari). Yoylar oraligʻi havzalari, shuningdek, yoy orti havzalari deb ham ataladi. Faol yoylarni qoʻshni kontinental bloklardan ajratuvchi sust havzalar chekka havzalar deb ataladi (mas., Janubiy-Xitoy va Gʻarbiy-Filippin havzalari). Yoylar oraligʻi havzalari kengayish deformatsiyasi bilan bogʻliq, uning rivojlanish mexanizmi hozirgacha nomaʼlum boʻlib qolmoqda. Bunday faol havzalar chuqurligi 3—4 km ga yetadi, ikki tomondan havza tomon qiyalangan tashlama-uzilma devorlari bilan chegaralanadi. Vulkanoklastik qalin choʻkindilar bilan qoplangan havza tubida faol yoyga parallel holatda joylashgan chiziqsimon togʻ tizmalari va togʻ oraligʻi vodiylari hosil boʻladi. Vodiy havzasi chekkalari pelagik choʻkindilar bilan qoplangan, togʻ tizmalari va markaziy rayonlarda choʻkindi qoplam deyarli uchramaydi. Aleut va gʻarbiy Filippin sust chekka havzalari Yo.o.ning orqa tomonida soʻrilish (subduksiya) zonasining dengiz tomon sakrash yoʻli bilan siljishidan hosil boʻladi. Qoldiq yoy Yo.o. sistemasining orqa qismida joylashgan sust suv osti togʻ tizmalaridan iborat. Teng maʼnoli uchinchi yoy termini Vening-Meynes (1951) tomonidan fanga kiritilgan boʻlib novdan uchinchi boʻlib joylashgan yoyni bildiradi. Mas., Zond yoyi sistemasida birinchi yoy nov yonbagʻrining bukilib dengiz yuzasiga chiqishidan, ikkinchi yoy vulkanik zanjir yoyining chiqishidan hosil boʻladi. Qoldiq yoy toʻgʻri chiziqli yoki yoysimon shaklda, koʻndalang kesimi boʻyicha asimmetrik tuzilgan. Andezitli vulkan mahsulotlaridan tarkib topgan. Issiqlik oqimi. Juda faol yoylarda va yoylar oraligʻi havzalarida issiqlik oqimining oʻzgarishsiz oshib borishi novdan yoyning orqa qismi tomon yoʻnalishda sodir boʻladi. Issiqlik oqimi miqdori yoy oldi maydonlarida 1 issiqlik oqimi birligidan kam. Vulkan yoyi atrofida bu miqdor juda yuqori boʻlsa-da, u oʻzgaruvchandir. Yoy ortidagi issiqlik oqimi miqdori chekka havzalar yoshiga bogʻliq, issiqlik oqimi miqdori yuqori va doimiy boʻlsa, qadimiy sust chekka havzalarida uning miqdori meʼyoriga yaqin boʻladi.