{"headword": "Yoylar oraligʻi va chekka havzalar", "key": "yoylar oraligi va chekka havzalar", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "344"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Yaxshi rivojlangan Yo.o.ning faol old yoylari ularga yaqin joylashgan sust qoldiq (yoki uchinchi) yoylardan yoylar oraligʻi havzalari bilan ajratilgan boʻladi (mas., Mariana, Yangi Gebrid va Tonga-Kermadek yoylari). Yoylar oraligʻi havzalari, shuningdek, yoy orti havzalari deb ham ataladi. Faol yoylarni qoʻshni kontinental bloklardan ajratuvchi sust havzalar chekka havzalar deb ataladi (mas., Janubiy-Xitoy va Gʻarbiy-Filippin havzalari). Yoylar oraligʻi havzalari kengayish deformatsiyasi bilan bogʻliq, uning rivojlanish mexanizmi hozirgacha nomaʼlum boʻlib qolmoqda. Bunday faol havzalar chuqurligi 3—4 km ga yetadi, ikki tomondan havza tomon qiyalangan tashlama-uzilma devorlari bilan chegaralanadi. Vulkanoklastik qalin choʻkindilar bilan qoplangan havza tubida faol yoyga parallel holatda joylashgan chiziqsimon togʻ tizmalari va togʻ oraligʻi vodiylari hosil boʻladi. Vodiy havzasi chekkalari pelagik choʻkindilar bilan qoplangan, togʻ tizmalari va markaziy rayonlarda choʻkindi qoplam deyarli uchramaydi. Aleut va gʻarbiy Filippin sust chekka havzalari Yo.o.ning orqa tomonida soʻrilish (subduksiya) zonasining dengiz tomon sakrash yoʻli bilan siljishidan hosil boʻladi. Qoldiq yoy Yo.o. sistemasining orqa qismida joylashgan sust suv osti togʻ tizmalaridan iborat. Teng maʼnoli uchinchi yoy termini Vening-Meynes (1951) tomonidan fanga kiritilgan boʻlib novdan uchinchi boʻlib joylashgan yoyni bildiradi. Mas., Zond yoyi sistemasida birinchi yoy nov yonbagʻrining bukilib dengiz yuzasiga chiqishidan, ikkinchi yoy vulkanik zanjir yoyining chiqishidan hosil boʻladi. Qoldiq yoy toʻgʻri chiziqli yoki yoysimon shaklda, koʻndalang kesimi boʻyicha asimmetrik tuzilgan. Andezitli vulkan mahsulotlaridan tarkib topgan. Issiqlik oqimi. Juda faol yoylarda va yoylar oraligʻi havzalarida issiqlik oqimining oʻzgarishsiz oshib borishi novdan yoyning orqa qismi tomon yoʻnalishda sodir boʻladi. Issiqlik oqimi miqdori yoy oldi maydonlarida 1 issiqlik oqimi birligidan kam. Vulkan yoyi atrofida bu miqdor juda yuqori boʻlsa-da, u oʻzgaruvchandir. Yoy ortidagi issiqlik oqimi miqdori chekka havzalar yoshiga bogʻliq, issiqlik oqimi miqdori yuqori va doimiy boʻlsa, qadimiy sust chekka havzalarida uning miqdori meʼyoriga yaqin boʻladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Ёйлар оралиғи ва чекка ҳавзалар.", "raw_meaning": "Яхши ривожланган Ё.о.нинг фаол олд ёйлари уларга яқин жойлашган суст қолдиқ (ёки учинчи) ёйлардан ёйлар оралиғи ҳавзалари билан ажратилган бўлади (мас., Мариана, Янги Гебрид ва Тонга-Кермадек ёйлари). Ёйлар оралиғи ҳавзалари, шунингдек, ёй орти ҳавзалари деб ҳам аталади. Фаол ёйларни қўшни континентал блоклардан ажратувчи суст ҳавзалар чекка ҳавзалар деб аталади (мас., Жанубий-Хитой ва Ғарбий-Филиппин ҳавзалари). Ёйлар оралиғи ҳавзалари кенгайиш деформацияси билан боғлиқ, унинг ривожланиш механизми ҳозиргача номаълум бўлиб қолмоқда. Бундай фаол ҳавзалар чуқурлиги 3—4 км га етади, икки томондан ҳавза томон қияланган ташлама-узилма деворлари билан чегараланади. Вулканокластик қалин чўкиндилар билан қопланган ҳавза тубида фаол ёйга параллель ҳолатда жойлашган чизиқсимон тоғ тизмалари ва тоғ оралиғи водийлари ҳосил бўлади. Водий ҳавзаси чеккалари пелагик чўкиндилар билан қопланган, тоғ тизмалари ва марказий районларда чўкинди қоплам деярли учрамайди. Алеут ва ғарбий Филиппин суст чекка ҳавзалари Ё.о.нинг орқа томонида сўрилиш (субдукция) зонасининг денгиз томон сакраш йўли билан силжишидан ҳосил бўлади. Қолдиқ ёй Ё.о. системасининг орқа қисмида жойлашган суст сув ости тоғ тизмаларидан иборат. Тенг маъноли учинчи ёй термини Венинг-Мейнец (1951) томонидан фанга киритилган бўлиб новдан учинчи бўлиб жойлашган ёйни билдиради. Мас., Зонд ёйи системасида биринчи ёй нов ёнбағрининг букилиб денгиз юзасига чиқишидан, иккинчи ёй вулканик занжир ёйининг чиқишидан ҳосил бўлади. Қолдиқ ёй тўғри чизиқли ёки ёйсимон шаклда, кўндаланг кесими бўйича асимметрик тузилган. Андезитли вулкан маҳсулотларидан таркиб топган. Иссиқлик оқими. Жуда фаол ёйларда ва ёйлар оралиғи ҳавзаларида иссиқлик оқимининг ўзгаришсиз ошиб бориши новдан ёйнинг орқа қисми томон йўналишда содир бўлади. Иссиқлик оқими миқдори ёй олди майдонларида 1 иссиқлик оқими бирлигидан кам. Вулкан ёйи атрофида бу миқдор жуда юқори бўлса-да, у ўзгарувчандир. Ёй ортидаги иссиқлик оқими миқдори чекка ҳавзалар ёшига боғлиқ, иссиқлик оқими миқдори юқори ва доимий бўлса, қадимий суст чекка ҳавзаларида унинг миқдори меъёрига яқин бўлади."}}]}