Хамса или пятерица

xamsa. Anʼanaviy mavzuda va shaklda besh mustaqil dostonni oʻz ichiga oluvchi Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlari klassik adabiyotidagi sheʼriy asar. Xamsachilik anʼanasini ulugʻ ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviy (1141—1203) boshlab berdi. Shundan soʻng bu anʼana keng tarqaldi, shoirlar oʻzlarini xamsachilikda sinab koʻrdilar, ammo ulardan faqat Xisrav Dehlaviy (1253—1325), Abdurahmon Jomiy (1414—1492) va Alisher Navoiy (1441—1501) buyuk xamsanavis sifatida tan olindi. Xamsa tarkibiga kirgan besh doston anʼanaviy mavzu va shakl asosida yozilsa ham, biroq ular ijtimoiy masalalarga munosabat, bu masalalarni hal etish jihatidan farq qiladi. Har bir ijodkor yaratgan «Xamsa»lar mustaqillik, originallik kasb etadi. Chunki har bir xamsanavis oʻz asarida anʼanaviy mavzuni oʻz davrining muhim ijtimoiy-siyosiy masalalari bilan uzviy bogʻlab aks ettirar edi. Alisher Navoiyning «Xamsa»si 1483—85 yillar orasida yozildi va u quyidagi dostonlardan iborat: «Hayratul-abror», «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Sabʼai sayyor» hamda «Saddi Iskandariy». Sovet navoiyshunosligi «Xamsa» dostonlarining ilmiy-tanqidiy tekstini yaratdi, Navoiy «Xamsa»si keng va chuqur tadqiq etilib, koʻpgina ilmiy asarlar yozildi.